Қ А З А Қ И Я

Ұятты ұялы...

2009-02-01T20:37:00.000-08:00

Осыдан он-он бес жыл бұрын елімізде сыртқы пішіміне қарап, кірпіш аталып кеткен ұялы телефон ұстағандар қоғамдағы жаңа технологияны игерген озық адамдар саналып, анда-санда ғана ұшырасатын. Ал қазір ұялы телефон күнделікті қарым-қатынас құралы, біздің бір өмір бөлшегімізге айналып үлгерді. Ал оның бағасы ше?
Бірлікті аз жұмсайтындар үшін де, саз жұмсайтындар үшін де ұялымен байланысу қымбат. Қазір онымен бұрынғыдай сән үшін сөйлесетін ешкім жоқ. Бәріне қажеттіліктен керек. Біздің нарыққа ұялы байланыс аталатын соны технологияның келгенініне биыл – 15 жыл. Осы 15 жылда тіркелген сим-карталар санымен есептелетін абонент саны 15,2 миллионды құраған. Соңғы ресми деректерге көз салсақ, 15,3 миллион халқы бар Қазақстан үшін бұл тәуір, тіпті өте тәуір көрсеткіш. Бірақ бағаның төмендеп жатқанын сезініп жатқандар аз. Бәрібір қымбат дейтіндер көп. Алғаш ұялы байланыс нарығы ашылғанда, сөйлесудің бағасы 1 доллардан жоғары еді, оған қоса, дөңгелектеу 60 секундқа дейін еді. Есесіне, 90 жылдардың басында жақсы алғышарттармен, арзан тарифтермен нарыққан енуге талпыныс жасаған бірнеше ұсыныстар қабылданбай қалған.
Қазіргі таңда еліміздегі мобильді байланыс нарығында 3 GSM және бір CDMA жүйесіндегі төрт компания қызмет жасайды. Ақпараттандыру және байланыс агенттігі аталатын құзырлы мекеме өкілдері жаңа операторлардың нарыққа енуіне қарсы емес, бірақ, байланыстың толқын жиілігінде бос орын жоқ, қолдануға болатындары Қорғаныс министрлігіне тиесілі екен.
Қызмет көрсету бағасына келсек, ұялы нарық ұятты боп тұр. Жер көлемінің үлкендігін себеп етейін десек, көршілес Қытайда байланыстың бір минуты орта есеппен 3 теңгені төңіректейді, мәселені халықтың аз шоғырлануынан іздейін десек, 1 шаршы шақырымға 2,5 адамнан ғана келетін Аустралиядағы ұялы телефон қызметінің құны бізден төмен. Әлеуметтік жағдайы әлсіздеу саналатын Орта Азия да, дамыған Еуропа да байланыстың бұл түріне тұтынушының шығыны аз. Ресейлік компания сатып алған 777 нөмірлі оператордан өзгесінде «Қазақтелеком» аталатын байланыс магнатының бақылау пакеттері бары біздің баға саясатындағы алшақтықтардың қайдан екенін білуге жетелесе керек.
Орта есеппен алғанда, қазір ел тұрғындары қоңырау соғудың бір минуты үшін GSM жүйесінде 12-35 теңге аралығында қаржы жұмсап отыр. байланыс қызметін ұсынушы компаниялар маркетингтік әдіс-айлаға салып, бір жағынан тұтынушыға тарифтер таңдау мүмкіндігін бергендей болып, екінші жағынан осы арқылы табысқа жетуді көздейді. Бір тарифте ішкі қоңыраулар құны арзан болғанымен, өзге желідегі абоненттер үшін қоңырау шалу қымбат немесе ұялы телефон нөмірлеріне арзанырақ болғанымен, стациноарлық қалалық телефондарға байланысқа шығудың шығыны көп. Болмаса, байланыс құны CDMA жүйесіндегі тәрізді минутына 3,5-9 теңге аралығында, бірақ, абоненттік төлем бар. Құндағы мұндай қым-қуыт тірлік тауарды өткізуді басты істері деп білетін маркетологтардың өзіне бірнеше нөмірді қатар ұстатып отыр.
Телефоныңда бірлік болмаса, тірліктің де өнуі қиын. Сол бірліктердің арқасында «Кар-Тел» компаниясының өткен жылғы таза табысы 71 миллион долларды құраған, ал №1 алып GSM Қазақстан мұндай ақпарат таратқан жоқ, бұл ұялы байланыс нарығындағы ашықтықтың аздығын көрсетсе керек.
Телефон операторлары қазір табыстың біршама бөлігін негізгі байланыс орнатумен ғана емес, сонымен бірге қосымша sms, mms, GPRS, wap және басқа да қызметтер ұсыну арқылы тауып отыр. Айтпақшы, Қазақстанда, тек байланыс операторларының тарифтік бағасы ғана емес, телефонмен ұтқыр ғаламторға ену құны да қымбат...

Ұялының ұятты болатын тағы бір тұсы - тілі...

6 726 042 962...963...964

2009-01-27T21:58:00.000-08:00

Орта есеппен жұмыр Жер тұрғыдарының өсу динамикасын ескере отырып, әр секунд сайын жаңарып отырған ақпаратты біле аласыз.
Мәселен, қазір әлемдегі халық санының қанша екенін білгіңіз келе ме?
Осы сілтемеге еніңіз:http://math.berkeley.edu/~galen/popclk.html

Әлем халқының қалай өзгеретінін мына деректің өзі көрсетеді. Осы ақпаратты орнатқанымда, Жер тұрғындары 6 726 042 962.

Халық санағы - 2009

2009-01-27T21:53:00.000-08:00

Жер Ғаламшары. Халықаралық халық санағы орталық бюросының тіркеуі бойынша, әр секунд сайын Жер бетінде орта есеппен 4,2 нәресте дүниеге келіп, 1,7 адам ажал құшады. Әр минутта 250 адам, әр сағат сайын 15 020 жан дүние есігін ашады. Соңғы санақтар бойынша, Жер шарының тұрғындары – 6 миллиард 725 миллион. Оның 0,22 пайызы біздің Отанның тұрғындары. Бұл – әлемнің түкпір-түкпірінде өтетін халық санақтарынан алынған мәліметтер.
Қазіргі «Халық санағы» ұғымына сай келетін ең алғашқы ресми санақ 1790 жылы Америка Құрама Штаттарында өткен. Тұрақты, әрі жүйелі түрде халық санағын өткізе бастаған тұңғыш ел АҚШ. 1790 жылы Сенатта қабылданған билльде он жылдық санақтық кезең мен санақ өткізудің формасы, әдістері мен тәртібі, сын сәті анықталды. 1800 жылы Швеция мен Финляндияда, 1801 жылы Англия, Дания және Норвегияда кісі есебі жасала бастады. ХХ ғасырдың орта тұсында бұл маңызды жұмыс ел-елді түгелге жуық қамтыды деуге болады. 1960 жылдан бастап Біріккен Ұлттар Ұйымының ұсынысы бойынша, халық санағы барлық мемлекетте кемі он жыл сайын өткізіліп тұрады
2009 жылдың 25 ақпаны мен 6 наурыз аралығында елімізде өтетін Жалпыұлттық халық санағы реті бойынша 9 санақ.
1897 жылғы санақ нәтижесінде Қазақстандағы халық саны – 4 млн. 147 мың болды. Негізгі ұлттың үлесі – 81,8 пайызды құрады.
1926 жыл. Қазақстан халқының саны – 6 миллион 196 мың адам.
1937 жылы халық саны – 5 миллион 126 мыңды құрады. Зұлматты, нәубетті жылдардағы аштық, ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргін елдегі халық санын күрт кемітті.
1970 жылғы санақ нәтижесінде Қазақстан халқының сауаттылық деңгейі 99,7 пайызға жеткені анықталды.
Қаріп танитындардың үлесінің бұрмаланулары болса да, 1939 жылғы деректердің өзінде, сауаттылық деңгейі 83,6% пайыз еді. 1926 жылы екі адамның бірі хат таныса, 1897 жылы бұл көрсеткіш 8,1 пайыз деп көрсетілген. 30 жылдың ішінде сауаттылықтың жылдам артуының бір себебі алғашқы ресми санақта, орыс патшалығы жалпы халықтың үлесінде 81 пайызды құраған қазақтардың араб тілі мен қарпін меңгеруін есепке алмағандығы еді.

1959 жыл. Қазақстандағы халық саны 9 млн. 310 мың адам.
1970 жыл. Қазақстан халқының саны - 13 миллион 008 мың адам.
1979 жыл. Халық саны – 14 миллион 684 мың.
1989 жыл. Қазақстан халқының саны 16 млн. 464 мың.
1999 жыл. 14 млн. 953 мың адам.

1999 жылғы санақ нәтижелеріне сүйене отырып, статистикада кең қолданылатын әдіспен, халықтың бірнеше өлшемдер бойынша портретін анықтауға болады. Бұл үшін Қазақстанның халық санын 100 адамнан тұратын бір шаңырақ ретінде аламыз.
Қара шаңырақ Қазақстандағы 100 тұрғынның 56-сы қалалықтар, 44-і ауыл тұрғыны. Олардың 51-і әйел мен 49-ы ер кісі. 1 адамның шет елдік азаматтығы бар, 99-ы Қазақстан азаматтары. Барлығы сауатты, 100 жанның 26-сының орта білімі, 16-сының кәсіптік орта білімі, әр он адамның бірінің жоғары білімі бар. Жұмыс жасайтын тұрғындарының жартысынан астамы қызмет көрсету саласында еңбек етеді. Орта есеппен 26 жасар ер азамат пен 23 жасар әйел отау құрады. 100 адамның 29-ы 15 жасқа дейінгі балалар, 25-і 15 пен 29 жас аралығындағы жастар мен жасөспірімдер, 35-і 30 бен 59 жас арасындағы ересек адамдар, 11-і 60 жастан асқан егде кісілер.

Қазақ "Google"-ы қандай болуы керек?

2009-01-06T21:08:00.000-08:00

Қазір әлемде ғаламтордағы негізгі сегмент іздеу жүйелерінің үлесіне тиеді. Қазақстан Республикасы Ақпараттандыру және байланыс агенттігінің Ақпараттық технологиялар департаменті KazNet сегментін дамыту шеңберінде ұлттық іздеу жүйесін құруды жоспарлап жатыр екен.

Егер сізде іздеу жүйесіне қатысты лайықты атқа ұсыныс болса, bazhaeva_n@aic.gov.kz мекен-жайына жолдауыңызға болады.

Менің өзім хат жолдадым: ондағы ұсыныстар

"Іздеу", "Табу", "Іздегіш", "Тапқыш", "Ғаламтор", т.т

Дереккөз: ҚР Ақпараттандыру және байланыс агенттігі

Қазақтарда - оралман, қырғыздарда - қайырылман

2009-01-06T19:23:00.000-08:00

Қоңсы Қырғыз елі өзге елдердегі отандас бауырларын тарихи Отаны Қырғызияға шақырмақ. «Қайырылман» бағдарламасы шет елден елге оралатын бізше айтқандар оралмандарға бірнеше жеңілдіктер жасамақ.
Қырғызстанның Көші-қон және жұмыспен қамту жөніндегі мемлекеттік комитетінің мәліметіне сүйенсек, бір миллион этникалық қырғыз ел аумағынан тысқары тұрады екен, олардың басым бөлігі - Өзбекстан, Қытай мен Тәжікстанда шоғырланған. Бұл өткен жылы қабылданған «Тарихи Отанына оралған этникалық қырғыздарды мемлекеттік кепілдік беру туралы» Заңмен құқықтық бекітілген.

Дереккөз: CentrAsia

16 желтоқсан

2008-12-14T01:25:00.000-08:00

Тәуелсіздігіміз мерейлі болсын!

Пейіліміз кеңейген сайын, ырысымыз артады!

Жаса, Қазақия!

Жаса, Ел

Жаса, Отан!

Құрбан Айт Құтты болсын!

2008-12-07T19:57:00.000-08:00

"Расында біз саған Кәусарды бердік. Ендеше, сен де Раббың үшін намаз оқы және құрбан шал". (Кәусар сүресі)

Бүгін Құрбан Айттың алғашқы күні. Баршаңызды ұлық мерекемен құттықтаймын. Ниеттеріңіз, құлшылықтарыңыз, құрбандықтарыңыз қабыл болсын!

Аллаһ жүрегімізге иман ұялауды нәсіп еткей!

Алматы көшелері

2008-11-30T23:57:00.000-08:00

Анықтама үшін:
Топонимика (грек. τόπος (topos) – орын, ὄνομα (ōnoma) – атау) – географиялық атаулардың пайда болуын, мағынасын, айтылуындағы және жазылуындағы ерекшеліктер мен өзгерістерді зерттейтін тіл білімінің бір саласы.

Годонимия - топонимиканың көше атауларын зерттейтін саласы.
Қазір Алматы қаласында санақ бойынша, 1845 көше, 75 ықшам аудан бар. Көше атауларының 776-сы уақыт пен ұлттық саясат талабына сай келмейтін атаулар болса, 581-і ел тарихы, қазақ қоғамы, қала тіршілігімен байланысты атаулар. 180 көшенің атауы жоқ, 51 көше қайталанады.
Бірақ ақиқат ауылынан алыс емес бұл деректер нақтыланбаған. Мұндай болжамды санаққа урбандалу деңгейінің өсуіне байланысты қала маңындағы бірнеше елді-мекеннің Алматы қаласы аумағына қосылуы және соңғы онжылдықтарда көше атауларына қатысты мониторингтің жүргізілмеуі себеп.
Географиялық атаулардың пайда болуын, мән-мағынасын (семантикасын), айтылуы мен жазылуындағы ерекшеліктер мен өзгерістерді зерттейтін топонимика ғылымы өз ішінде өзара байланысты бірнеше салалардан тұрады. Мәселен, атаулар ұғымын зерттеу нысаны еткен топонимикада адам есімдері (антропоним), тек, ген, ұрпақ кезеңінің атаулары (геононим), мұздық атаулары (гляционим), тіпті өсімдік, жануар не құс атынан пайда болған атаулар (фитоним, зооним, орнитоним) дербес тұрғыда қарастырылады. Бір ғана қала, елді-мекен ныспысына байланысты ғана бірнеше салалар бар: ойконим (елді-мекен атаулары), урбаноним (қалаішілік нысан атаулары), годоним (көше атаулары), агороним (алаң атаулары), эмпороним (дүкен атаулары).
Алматы қаласының урбанонимдік атауларының тарихи, географиялық шеп тұрғысынан өзіндік ерекшеліктері мен жалпы қалаішілік атауларға ортақ сипаттары бар. Қаладағы көше атауларының көбі кешегі кеңестік кезеңдегі идеологиялық саясат себебімен атау алғаны белгілі. Сондықтан Тәуелсіздіктің он жетінші жылында да кешегі күннің лебін көше атаулары сүт бетіндегі қаймақтай ашық көрсетіп отырады.
Жалпы талдау, көше атауларын жіктеудің қалыптасқан қағидаларына сүйенсек, Алматы қаласының көшелеріне соңғы өзгерістерді қоса алғанда, мынадай бірнеше топтарды ерекшелеуге болады:
1. Антропонимдер, яғни кісі есімдері қойылған көше атаулары. Бұл топ тек Алматы ғана емес, Қазақстанның, тіпті бұрынғы кеңестік одақ құрамындағы мемлекеттердің, көптеген әлем елдерінің годонимдеріне тән топ. Алматы қаласына бағытталған зерттеулер антропонимдерді де бірнеше топшаға жіктеу мүмкіндіктерін көрсетеді. Олар:
Қазақ халқының біртуар азаматтары атындағы көшелер (Абай, Жамбыл, Қ. Сәтбаев, Құрманғазы, Ғ. Мүсірепов, т.т.); тамыры қазақ халқымен сабақтас қыпшақ, түркі әлемінің көрнекті тұлғалары (Физули, Тұрғыт Өзал, Иштван Қоңыр, Ұлықбек, т.т.); жыр-эпостық шығарма, ертегілер мен аңыз кейіпкерлері (Ер Тарғын, Алпамыс, Жиренше, Қобыланды батыр, Қыз Жібек); қазақ халқына, қала тарихына мүлде қатысы жоқ әлемдік тұлғалар есімімен аталатын көше атаулары (Гете, Айвазовский, Байрон, Бальзак, т.т.); қазақ халқына, қала тарихына мүлде қатысы жоқ, басқа елдер үшін жергілікті ғана маңызы бар азаматтар есімімен аталатын көшелер (Артем, Багратион, Демьян Бедный,т.т); өзге ұлт, мемлекеттің көрнекті азаматтары есімімен аталатын көше атаулары (Си Синхая, Янушкевич Адольф, Биянху, Цунвазо Юсуп); ел тарихына, қала қоғамына үлес қосқан өзге мемлекеттердің азаматтары атауын алған көшелер (Потанин).
2. Тарихи атауларға, оқиғаларға қатысты көше атаулары (Жібек жолы, Аңырақай, Қарқаралы, Орбұлақ, т.т.)
3. Тарихи ескерткіштер мен жәдігерлерге байланысты көше атаулары (Айша-бибі, т.т.)
4. Қандай да бір әлеуметтік топтармен, қызметпен байланысты көше атаулары (Ардагерлер, Жастар, Банковская, т.т.)
5. Көше бойында немесе жақын орналасқан нысан атауы, сипатымен байланысты көше атаулары (Детсад, Мешіт, т.т.)
6. Табиғи шептерге байланысты көше атаулары, оның ішінде: ежелгі қала атаулары (Ақмешіт, Алатау, Кереку, Қызылжар, т.т); өзен-көл атаулары (Ақжайық, Арыс, Есіл, Зайсан, Сайран, т.т.); табиғи ландшафтты аймақтар (Хан Тәңірі, Бурабай, Жетісу, Қазығұрт, Қаратау, Сарыарқа, т.т).
7. Қандай да бір мерекелерге, даталарға, байланысты көше атаулары: (ҚР Тәуелсіздігіне 10 жыл, Желтоқсан, т.т.)
8. Жақсы ұғымдар мен әдемі сөздер, маңызды ұғымдардан құралған көше атаулары (Бәйшешек, Балдырған, Ұлан, Болашақ, Бостандық, Бейбітшілік, Береке, Бірлік, Достық, Егемен, Наурыз, Отау, т.т).

Годонимдер үнемі соңғы топтағы тәрізді жақсы ұғымдар мен әдемі сөздерден, ел үшін маңызды ақпараттардан тұрмайды. Көше атауларының саясиландырылуы, орыстандыру сипатты әртүрлі факторлардың әсерінен, қазаққа мүлде қатысы жоқ орыстың қарапайым суретшісі мен Мәскеу мемлекеттік университетінде дәріс оқыған бір ғалымға да, Комсомол ұйымына да (көше атауларын ауыстырдық делінетін қазірдің өзінде қала аумағында Комсомол аталатын 4 көше бар) Алматының көшелері бұйырған. Әлемдік годонимдік үрдісте мемлекетаралық қарым-қатынастарды одан әрі дамыту үшін бір ел үшін тұлға азаматты екінші бір елге көше, ғимарат не елді-мекенге атау етіп беру дәстүрі бар (Манас көшесі, Тұрғыт Өзал). Бірақ жоғарыда біз атап көрсеткен сипатта емес. Алматыда Қазақстан Тәуелсіздігінің 15 жылдығына арналған көше жоқ, бірақ әлемді ұлықтайтын бізде Ньютон да, Менделеев те көше атын «иеленген», Фрунзеге бір емес төрт, тіпті атақты әзілқойға арналған болуы керек, Чаплин атты көше де бар. Морозовтың не Мартыновтың елге қандай еңбек сіңіргенін ешкім айтып бере алмас, ал Батумский кімге үлгі?
Мағынасыз көшелердің мұңы мұнымен бітпейді. Көше атауларын талдаудың тағы бір теориясына сүйене сараптасақ: кеңістік семантика (Восточная, Южный, Крайняя, Северная), сыртқы сипатты білдіретін сын есімді атаулар (Степная, Луговая, Деповская, Кривая), қалалық нысан атаулары (Садовая, Школьная), өндірістік тіршілікпен байланысты атаулар (Рабочая, Промышленная), кәсіп, адамдардың қоғамдық орны (Строительная, Учительский), қандай да бір мереке, даталарға байланысты көше атаулары (Краснооктябрьская, 24 маусым, 3 қаңтар, 9 қаңтар, Зимняя), табиғи шептерге байланысты көше атауларына (Озерная, Сосновая, Лесная), жақша ішіндегі мысалдарға қарап, ұлттық саясат пен годонимдік атаулар үйлесімсіздігі көзге бірден шалынады.
Көше атаулары бүгін өзгертіп, ұнамаса ертең қайта ауыстыра салатын тауар емес. Ол өзінің болмысы бойынша стратегиялық саясатты талап етеді. Өйткені атау өзгерісі тек саяси, идеологиялық қана емес, экономикалық сипатқа да ие. Көше атының өзгеріске ұшырауы сонда орналасқан барлық мекемелер мен заңды және жеке тұлғалардың құжаттарындағы мекен-жайларын, көше атаулары жазылған маңдайшаларды ауыстыруды талап етеді. Бұған қоса, қала аумағының кеңеюімен атаусыз қалған көшелер де, қайталанатын атаулар да бар. Бұл пошта, құтқару, салық жинау, тіркеуге алу қызметтерінде кедергі туғызады. Мәселен, 5 Садовая, 4 Южный, Школьный, Фрунзе, Степная, 3 Строительная, Ұйғыр көшесі, Солнечная көшелері бар.
Онсыз да біраз уақытты жоғалтқан көше атауларын өзгертудегі қадамдар неден басталуы тиіс? Ең алдымен, атаусыз 180 көшеге есім беру. Одан кейін, қайталанбалы атаулардан құтылу. Келесісі – бүгінгі ұстаным мен мемлекеттік саясатқа сай емес атаулармен күрес. Мұндай кезеңдік шешім жолдың ұсынылу себебі – көше атауын өзгертуден жаңа ныспы беру жеңіл. Сонымен бірге, көшеге берілетін атаудың қазақ тарихына, мәдениеті мен салт-дәстүріне, тілі мен діліне қатыстылығы (Алтыбақан, Алтын сақа); атаудың елдегі географиялық, тарихи маңызды табиғи шептер мен аймақ атауларына қатыстылығы (Жеті шатыр, Сарыарқа, Бурабай); атаулары көшеге немесе басқа да қалаішілік нысандарға берілетін азаматтардың ел мен қала тарихына қатыстылығы басты назарда болуы тиіс. Атау беруге қатысты БАҚ-та байқаулар жариялау таңдау көкжиегін кеңейту мүмкіндігін береді.
Бұл атауларға қатысты түйіннің бір парасы ғана.

ҚАЗАҚИЯ

2008-11-29T02:47:00.001-08:00

Ұзақ уақыт Қазақия атты блогыма жазбалар қалдыру мүмкіндігі болмаған. Құнттылықтың аздығы болар. Әйтпесе, осы блогқа бәлкім басқалар үшін маңызы бар, бәлкім маңызы жоқ ақпаратты жариялау үшін соншалықты ұзақ уақыт кетпейді.

Бұл жазбаны Блог жазуға қайта оралуға тырысу деп ұғыңыз.

050711 КАРТОГРАФИЯ ЖӘНЕ ГЕОДЕЗИЯ

2008-07-02T22:42:00.000-07:00

Мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігі сөз болғанда, тасада қалатын бір сала бар. Ол – картография. Антикалық дәуірде пайда болған деп болжанатын бұл сала алғашында тастар мен ағаштарға белгі ретінде қашалып, жергілікті жерде бағдар анықтап, қауіп-қатер мен азығы мол орынды белгілеу үшін қолданылса, бүгінгі ХХІ ғасырда оның сипаты мүлдем өзге.
Қазіргі картография карта туралы ілім ғана емес, сол картаны әзірлеуге дайындықтан бастап, қолдану аясы мен бағытталу тармақтарын анықтауға дейінгі алып кешеннің ғылыми бағыттаушысы.
Жаңа ғылыми-ақпараттық һәм техникалық өріс картаның ұсынылу формасына да өзгеріс әкелді: қазір компьютерлік арнайы бағдарламаларда жасалатын сандық карталардың, үш өлшемді карталардың дәурені жүріп тұр. Бұған адамзаттың өткен ғасырда ғарыш әлеміне жасаған қадамдары арқылы мүмкін болған жылдам, уақыттық жағынан дәл осы сәтке сай келетін әуеғарыштық суреттер мен түсірістерді бажайлау (дешифрлеу) арқылы құрастырылатын карталарды қосыңыз.
Бұл үрдістердің алғашқы қарлығаштары елімізде басым болмаса да, байқалып қалады. Әйтпесе, мәселен, жер аумағы алып АҚШ, Канада мемлекеттері әр бес жыл сайын өздерінің бүкіл картографиялық қорларын бір өңдеуден өткізіп, өзгерістер мен толықтыруларды жинақтап отырса, тәуелсіз Қазақстан тарихындағы тұңғыш Ұлттық Атлас өткен жылы жарық көрген. 350-ге жуық алуан тақырыпты карталар топтастырылған үш томдық еңбекке дейін мұндай жинақ одан ширек ғасыр бұрын жарық көрген.
Жалпы осы саланың негізгі қозғаушы күші – мамандар. Бұл салада кәсіби мамандарды әзірлеу «геодезия және картография» деп аталатын мамандық жіктемесі бойынша жүргізіледі. Мемлекет грант негізінде жүзге жуық мамандарға жоғарғы оқу орындарында оқу мүмкіндігін беріп отыр. Еліміз бойынша, осындай салада оқытатын оқу орындарының саны – бесеу.
Соның бірі - әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті. Осы оқу ордасының география факультетінде бірнеше мамандықтар бойынша оқыту жүргізіледі. 050711 шифрлы – «Геодезия және картография» мамандығы бойынша да дәріс беріледі. Дәл осы шифрлы мамандық бойынша осы жылы алғашқы түлектердің шығатындығын атап өту керек. Осыған дейін бұл мамандық тек «Картография» деп аталатын.
Ал картография және геодезия мамандығы бойынша оқу орнын бітірген жас қандай салада қызмет жасай алады?
Геодезистер – жер өлшеу, құбыр, жол салу, ғимарат тұрғызуды талап ететін барлық салаларда: мұнай-газ, өнеркәсіп, көлік жолында (оның ішінде, темір жол, автомобиль жолы) қызмет жасау мүмкіндігі бар. Ал картограф ретінде ғылыми-өндірістік мекемелерде, ғарыштық қызметпен қатысты мекемелерде, картографиялық фабрикалар мен өндірістерде еңбек ете алады.

Бұған жоғарғы оқу орындарында, арнаулы орта оқу ордаларында оқытушы қызметін атқара алады.

СІЗ ҚАЙДА ЖҮРСІЗ:Рәтбек қажы Нысанбайұлы

2008-01-05T02:42:00.000-08:00

Рәтбек қажы Нысанбайұлы. 1940 жылдың 7 қарашасында Оңтүстік Қазақстан облысы, Сарыағаш ауданында дүниеге келген. Бұқарада білім алған, Ливияның 9 жылдық Ислам университетін 6 жылда бітірген. 1975 жылдан Орта Азия мен Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының (Өзбекстанға қараған) Алматыдағы қази-өкілдігінде хатшы қызметін атқарған. 1990 жылы ҚМДБ дербес сәттен 2000 жылға дейін Мұсылмандар діни басқармасының бас мүфтиі болды. Қазір Есік қаласындағы мешіттің бас имамы.
Біз Алматы облысы, Есік қаласына 8:30 шамасында жеттік. Құрбан Айтының алғашқы күні болатын. Есіктегі екі мешіттің бірінде кезінде он жыл бойы Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының бас мүфтиі болған Рәтбек қажы Нысанбай 3 жылдан бері бас имам.
- Бас мүфтиліктен түскелі жұрт назарынан тысқары қалдыңыз. Қайда жүрсіз?
- Менің ең бір сүйікті ісім – кітап жазу. Жазғанымды, оқығанымды қайталап, тексеріп отырғанды жақсы көремін. Осымен айналыстым. Қазір үш жыл болды, Есік қаласындағы мешітте бас имаммын.
- Бұл Қазақстан мұсылмандары діни басқармасына тіркелген мешіт қой?
- Иә, тіркелген. Келгенде бұл мешіттің сүлдесі мен кілемін ғана қабылдап алдым. Астын 3 метр қаздырып, топырағын алғыздым, сыз боп кеткен екен.
- Кезінде осы мешіттердің діни басқармаға тіркелмегені туралы көп сөз болған еді.
- Тіркеу деген Әділет министрлігіне кейін шықты. Ол діни басқармаға мешіттер қарамады десең ұтыласың. Олардың барлығы басқарма рұқсатымен ашылған.
- Қандай спорттың түрімен айналысасыз?
- Жаяу жүрем. Үйімнен мешітке дейін 1,5 шақырым жаяу келемін. Кейде бірнеше рет барып-қайтуға тура келеді. Сонда бас-аяғы күніне он шақырым жаяу жүремін.
- Үлкен тенниспен шұғылданыпсыз?
- Ол бұрын ғой.
- Қажылықта қанша мәрте болдыңыз?
- 1978 жылы бірінші рет бардым. 7 мәрте қажылықта болдым, 8 мәрте умра, яғни кіші қажылық, барлығы он бес мәрте қажылықта болдым.
- Бас мүфтилікті тапсырудың себебі не?
- Оны бір Алла біледі.
- Өтініш жаздыңыз ба?
- Өтініш жазғам жоқ.
- Алматыдағы Орталық мешіттің құрылысы ұзаққа созылған еді кезінде...
- Ол мешіттің орнында 30 шақты барақ үй болған, сосын сол мешіттің астында телефон кабельдері, құбыр өтеді екен, осыларды көшіруге рұқсат алу үшін, оны алу үшін 3-4 жыл уақыт өтіп кетті. Құрылыс енді басталғанда инфляция басталып кетті, жиған ақшамыз көбік болып ұшты да кетті. Үкіметтен 50 миллион теңге де алғанбыз. Оны ешкімге айтпай жүрмін. Бұл мешітті кім тексермеді? Бәрі тексерді. Құрылысшылар 556000 теңге жеп қойған.
- Өмір жолыңыз туралы кітап жазу ойыңызда бар ма?
- Барлығын жинап айтам, уақыты келеді, кітап жазуым мүмкін.
- Діни істерді жүргізуде маңыздысы имам кадрлардың білімі мен біліктілігі.
- Мәселен мен діни басқарманы басқаруға келгенде екі-ақ қазақ имам еді. Оны неге сұрамайсыңдар? Мысалы мен 400 кадрды оқыттым. Олардың көбі қазір жұмыс істемей жүр.
- 1992 жылы сіз Бас мүфти болып тұрған кезде қабылданған «Діни сенім және ар-ождан бостандығы туралы» заң секталардың қызметіне жол ашқандай болды.
- Мен мүфти болғанда депутат та болғам. Сонда Жоғарғы Кеңесте секталардың қаупі туралы айтқам. Бірақ «Алаш» қолымды сындырып, байлап тастағанда, бұл заң қабылданып кетті. (1991 жылы Рәтбек қажы Нысанбайға «Алаш» партиясының бірнеше белсенді мүшелері мешітте шабуыл жасап, қолын сындырған, бас мүфти болудан бас тартуын талап еткен. - ҚАЗАҚИЯ)
- Жасай алмай қалған дүниелеріңіз бар ма?
- Жасай алмай қалғаным жоқ, бәрі өз ретімен келіп жатыр. Бірақ бәрін жасап, қызығын көретін кезде кетіп қалғаным ашындырады.

ТАРАЗЫ

2008-01-04T06:45:00.000-08:00

Әр апТ*аның жұмА*сында "ХабаР*" А*рнасында 21:30-да "ТАРАЗЫ" апталық-сараптамалық телетартуын тамашалаңыЗ*!

(қайталауы: сейсенбі, 15.10)

Ой қосЫ*ңыз...

Жаңа мүшелдің жаңа парағы

2008-01-04T06:33:00.000-08:00

Көптен блогыма жазу жазып, ақпар жаңартпаған едім.

Григориан күнтізбесіндегі 2008-де ҚАЗАҚИЯ блогымда жұртты қызықтыратын дүниелер орын алатын болар деп үміт етем. Өзім блогым жаңартып тұрмасам да, өзге қазақ тілді ғаламтор күнделіктерін жіті оқып, танысып отырдым.

Блогыма қатысты нендей жаңалық болуы мүмкін?

Мәселен, алдағы 3-4 күннің ішінде Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының экс-бас мүфтиі Рәтбек қажы Нысанбаймен болған ашық сұхбатты жариялаймын...

"Азамат" жастар клубының мүшелері - Парламентте!

2007-11-02T08:28:00.000-07:00

«Азамат» жастар клубының алты мүшесі қараша айының 5-10 аралығында ҚР Парламенті Мәжілісінде іс-тәжірибеден өтпек. Бұл бірнеше Мәжіліс депутаттарымен келіссөздер нәтижесінде мүмкін болып отыр. Осыған дейін бірнеше жыл қатарынан жүзеге асып келе жатқан «Депутат және жастар» жобасының мақсаты – депутаттар мен жастар арасында диалог орнату, жастардың Парламент қызметімен танысуы, сондай-ақ, заңнаманың заңға айналу үдерісін, заңдардың талқылануын көзімен көруіне мүмкіндік ашу.
2007 жылдың сәуір айында жүзеге асқан жобада парламент қабырғасына баруға мүмкіндік алған жастар «ҚР Мемлекеттік тіл туралы» заң жобасын құрастырып, депутаттар назарына ұсынды. ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі, Тіл комитетінің төрағасы Ерден Қажыбек мырзаның айтуынша, үкімет деңгейінде әзірленіп жатқан «Мемлекеттік тіл туралы» заң жобасында «Азамат» клубы мүшелері дайындаған заң жобасындағы баптар ескерілетін болады.
Ал қараша айындағы Парламентке сапардағы қоғамдық көмекшілердің жұмысы негізінен жастар тақырыбына арналмақ. «Жастарды баспанамен қамтамасыз ету», «Жастарды жұмыспен қамту», «Жас ғалымдарды қолдау» және «Жетім балалар мәселесі» тақырыбын зерттеген іс-тәжірибеден өтуге талпынған жастар Мәжіліс депутаттарына осы тақырыптарда өзіндік ұсыныстарын жинақтап, депутаттық сауалдар әзірлемек.
«Азамат» жастар клубының мүшелері Парламентте Мәжіліс депутаттары Алдан Смайыл, Бекболат Тілеухан және Нұртай Сабильяновта қоғамдық көмекші ретінде бір апта іс-тәжірибеден өтпек.

9 айда - 228!

2007-11-02T08:06:00.000-07:00

Қызылордаға жол түсті, сол сапарда қолыма Қызылорда облысы бойынша 2007 жылдың 9 айындағы жол-көлік оқиғалары туралы ресми мәлімет түсті.
Қаңтар-қыркүйек аралығында облыс көлемінде 228 жол-көлік оқиғасы тіркеліп, 100 адам осы оқиғалардың салдарынан қайтыс болған. 225 адам жарақат алған.Оның ішінде, жасөспірімдердің қатысуымкен болғандары – 33, қайтыс болғаны – 9, жарақат алғаны – 27.
Жолдағы апаттардың 189-ына көлік иелері, 22-сіне жаяу жүргіншілер кінәлі болған. 3 оқиға ішімдік ішу салдарынан орын алған.

Қаратау қаласы

2007-11-01T05:05:00.000-07:00

Республика күні қарсаңында Жамбыл облысы, Талас ауданының Қаратау қаласына жол түсті. Сол жолсапардан бірер сурет назарларыңызға ұсынамын. Суреттерге байланысты бірер сөз. Қаратауда мемлекеттік нышандарға деген ерекше «құрмет» байқалады. Қызылорда облысына қарасты Тереңөзек өңiрiнде 1825 жылы дүниеге келген ақын Ұлбике Жангелдіқызына орнатылған ескерткіш пен ақын қыздың есімін иеленген мәдениет үйі. Қазыналы қарт Қаратау.
Қосымша ақпарат:

Қаратауда еліміздегі 350 түрлі өсімдіктің сексенге жуығы кездеседі, сондай-ақ 61 дәрілік өсімдік өседі. Қаратаудың басты мақтанышы – Грейг қызғалдағы, сарымсақ, жуа және т. б. көптеген өсімдіктер. Сирек кездесетін жоғалып бара жатқан арқар, тек Қаратауда ғана бар көрінеді.
Ұлбике Жангелдіқызының әке-шешесiнiң кейінірек қоныс аударған жерi Жамбыл өңiрiнiң Талас бойы болғандықтан, оның айтыстарының көбi Талас маңында айтылғанын деректер растайды. Ұлбикенiң ақындық өнерiнiң биiктiгi ата-анасына да қатысты болса керек. Себебi, әкесi Жанкелдi де, анасы Жаңыл да қара жаяу емес, өлең мен сөздiң қасиетiн бiлетiн ауызекi өлеңге жүйрiк жандар болған. Бірде Майлы қожа ақын Ұлбикеге әзілдеп: «Түсімде алтын зеренге қымыз құйып отыр екенсің» — депті. Сонда Ұлбике іркілместен былай деген екен:
Басыма салып жүрмін желегімді,

Үш-төрт жыл біле алмадым дерегіңді.

Мүттәні теріс оқыған зәлім қожа,

Тауып бер көнегім мен зереңімді.

Ұлбикенің асыл мұрасын жинауға М-Ж. Көпеев, Ә. Диваев, В.В. Радлов сияқты әйгілі фольклор жинаушылар айрықша ыждаһатпен ден қойған. «Бұдан 120 жылдай бұрын жанды бетіне қаратпаған ақын болып, қазақтан Ұлбике деген қыз шығыпты», — деп жазады Ә. Диваев.

Халықаралық һәм бүкіләлемдік...

2007-10-18T07:55:00.000-07:00

22 қазан – Халықаралық мектеп кітапханаларының күні (қазанның төртінші дүйсенбісі)
24 қазан – Бүкіләлемдік даму мақсатындағы ақпарат күні
24 қазан – БҰҰ күні
24 қазан – Қарусыздану апталығы
28 қазан – Еуропаның қоршаған орта күні
30 қазан – Халықаралық саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні
31 қазан – Халықаралық Қара теңіз күні

2 қараша – Бүкіләлемдік бейбітшілік пен даму мақсатындағы ғылым күні
3 қараша – Бүкіләлемдік еркектер күні (қарашаның бірінші сенбісі)
8 қараша – Бүкіләлемдік сапа күні (қарашаның екінші бейсенбісі)
10 қараша – Бүкіләлемдік жастар күні
11 қараша – Халықаралық ғылым мен бейбітшілік апталығы
13 қараша – Халықаралық соқырлар күні
14 қараша – Бүкіләлемдік диабетке қарсы күрес күні
15 қараша – Халықаралық темекіден бас тарту күні (қарашаның үшінші бейсенбісі)
16 қараша – Халықаралық төзімділік күні
17 қараша – Халықаралық студенттер күні
18 қараша – Даналық күні
20 қараша – Халықаралық бала құқығының күні
21 қараша – Бүкіләлемдік сәлемдесу күні
21 қараша - Бүкіләлемдік телевидение күні
25 қараша - Бүкіләлемдік зорлық-зомбылықпен күрес күні
26 қараша - Бүкіләлемдік ақпарат күні

1 желтоқсан – Бүкіләлемдік ЖИТС (СПИД)-ке қарсы күрес күні
3 желтоқсан – Халықаралық мүгедектер күні
7 желтоқсан – Халықаралық азаматтық авиация күні
9 желтоқсан – Халықаралық жемқорлықпен күрес күні
10 желтоқсан – Бүкіләлемдік футбол күні
10 желтоқсан – Адам құқығының күні
19 желтоқсан – Халықаралық есепшілер күні
28 желтоқсан – Халықаралық кино күні

Әр тұрғынға 153 көлік

2007-10-18T07:16:00.000-07:00

Соңғы 5 жылда Қазақстандағы автокөліктердің саны екі есеге дейін ұлғайып, 2 миллион 400 мыңға жуықтаған. Бұл елдегі әрбір мың тұрғынға шаққанда 153 көліктен келеді деген сөз. Ал ең ірі «миллионер» қала Алматыда әрбір үш тұрғынға бір көліктен тиеді екен. Көліктің көбеюімен бірге, жол-көлік оқиғаларының да саны артқан. Ішкі істер министрлігінің ақпараты бойынша, соңғы 5 жылда жол-көлік оқиғаларынан 16 000 адам қайтыс болған. Осы мәлімет біздің жолдарымыздағы көлік қозғалысы қаншалықты қауіп тудыратынын көрсетсе керек. Бұған көлік санының күрт артуы, қосымша жолдардың аз салынуы және көлік жүргізу куәліктерінің сатылуы себеп болса керек.
Полиция қызметін бақылау жөніндегі қоғамдық кеңестің кезекті ІІІ отырысында көлікті мас күйінде жүргізушілерге қатаң жаза қолдану қажеттігі айтылды. Мәселен, бірінші рет ішімдік ішіп ұсталса - 2 жыл, келесіде - 5 жыл, соңғысында - мәңгілік жүргізу құқығынан айыру. Себебі, осы жылдың 8 айының қорытындысы бойынша, мас күйінде көлік жүргізгендердің салдарынан 395 жол-көлік оқиғасы тіркеліп, 102 адам қайтыс болыпты.

Сондай-ақ, еліміз бойынша 6500 жол полициясы қызметкері бар екен, жолдағы қозғалысты реттеу үшін, бұл көрсеткішті 2000 қызметкерге арттыру қажет екен.

Атаулар сыры

2007-10-18T07:05:00.000-07:00

География – бұл Жер туралы, оның қозғалысы, Күн жүйесінде планета ретінде орналасуы, оның формасы, ұзындығы, құрылымы мен жер беті бедері, қоршаған орта атмосферасы мен оның тұрғындары туралы ғылым (Брокгауз). Кез келген ғылым тәрізді географияның да өз тілі бар: ол географиялық терминдер мен географиялық атаулардан құралады. Бұл туралы географ-топонимист Э. М. Мурзаев «Қазіргі қоғамдық өмірді географиялық атауларсыз елестету мүмкін емес. Олар күн сайын балалық сәтімізден бастап біздің санамызда келеді. Жердегі бар дүниенің өз мекені бар, бұл мекен-жай адам дүниеге келген жерден басталады. Туған ауыл, адамдар тұратын көше, қала, ел – барлығы да белгілі бір атауға ие. Күнделікті мерзімді баспасөзді, классикалық шығармаларды оқу, мәдениет тарихы мен ғылымның дамуы біздің тіліміздегі жаңа географиялық атаулар қорын кеңейтуде»,-деп атап көрсеткен.
Топонимика (грек. τόπος (topos) – орын, ὄνομα (ōnoma) – атау) – географиялық атаулардың пайда болуын, мағынасын, айтылуындағы және жазылуындағы өзгерістерді зерттейтін тіл білімінің бір саласы. Топонимика – географиялық атауларды, жер-су аттарының пайда болуын, өзгерісін, этимологиясын және қазіргі қолданысын зерттейтін ғылым. Оның бірнеше салалары бар.
Антропоним – адамға қойылатын есімдер
Геолоним – батпақ атаулары
Геноним – тек, ұрпақ кезеңінің атаулары
Гидроним – су нысандарының атаулары
Гляционим – мұздық атаулары
Дримоним – орман массивтерінің атаулары
Зооним – жануар атауларынан пайда болған аттар
Инсулоним – арал атаулары
Ихтионим – балық атауларынан пайда болған аттар
Некроним – қорған атаулары
Ойконим – елді-мекен атаулары
Орнитоним – құс атауларынан пайда болған аттар
Ороним – жер беті бедерінің кез-келген атауы
Фитоним - өсімдік атауларынан пайда болған атаулар
Этноним –этнос атаулары
Космоним - онимнің түрі, галактика мен ғарыш денелерінің, жұлдыздар мен жұлдыз шоғырларының атаулары;
Хороним - топонимнің түрі, әкімшілік-аумақтық бірліктердің атаулары;
Микротопоним – әдетте сипаты мен құрамын білдіретін табиғи немесе жасанды құрылған кішкентай нысан атаулары
Урбаноним – қалаішілік нысан атаулары. Урбонимнің өзінен салаішілік келесі бағыттарды бөліп көрсетеді:
Годоним – көше атаулары
Агороним – алаң атаулары
Эмпороним – дүкен атаулары

Қадір түні құтты болсын!

2007-10-08T04:49:00.000-07:00

Бүгінгі түн қасиетті Қадір түні. Мың түннен де қайырлы саналатын «Ләйлатул-Қадр» баршаңызға құтты болсын. Осы түні тілеген дұға-тілектеріңіз орындалғай! Ел-аман, жұрт тыныш болсын!

Күн батыс

2007-09-11T07:53:00.000-07:00

Таң атады, күн батады. Зымыраған уақыт. Үлкен қаладағы қым-қуыт тіршілік тәуліктегі талай сағатыңды ұрлайды. Тіршілік үшін күрес. Жанталас. Тайталас.

Биік тауға шығып, қала қозғалысына көз салсаң, осы қала әлеміндегі талай "нүктелерді" көресің. Әншейінде шулы Қала жым-жырт күйге енеді. .Жыпырлаған ғимараттар. Алматы аспанын торлаған тұмша түтін.

Тағы бір күннің батысы...

БІліміңе білім қос...

2007-09-11T07:37:00.000-07:00

Біздің отандық білім жүйесі «халықаралық стандарттарға қаншалықты сай?» деген сауалды өзімізге жиі қоятынымыз рас. Тіпті Қазақ Елі бойынша білім рейтингі бойынша деңгейлері тәуір жоғарғы оқу орындарында оқитындар мен қызмет жасайтындардың «база жоқ, кітап жоқ, білім сапасы көңіл көншітпейді» деген пікірлерін естиміз.
Бүгін ғана бір оқытушымыз өзінің алғашқы дәрісінде «американдық студенттердің сендерден айырмашылығын білесіңдер ме?» деп сұрақ қойды. – «Олар білім алулары мен табысқа жетулерінің 70 пайызы өздерінен деп біледі. Яғни, олар университетте оқу дегенді – 70 пайыз өзіңді-өзің оқыту деп түсінеді».
«Американдық» «ізденушілердің» мүмкіндіктердің мол екендігін (теорияны практикада қатар ұштастыра алу жағдайы, соңғы технологияларды дәрістерінде қолдануы, мол миллиондық ақпарат тасқыны, ғаламторға еркін ену мүмкіндігі, т.т.) мойындасақ та, оқытушымның сөзінің жаны бар сияқты.
Сіз қалай ойлайсыз???

Қош, таза ауа...

2007-09-09T22:20:00.000-07:00

ҚазҰУ қалашығы өзінің қалың орманымен белгілі еді. Бұл аймақта серуендеу таза ауа жұтып, тынығуға мүмкіндік беретін. Қаланың тынымсыз қозғалысы мен шуынан, шаңы мен түтінінен аз уақытқа болса да арылу үшін талай жұрт арнайы жаяулатып серуен құратын.
Енді биік-биік ғимараттар салу үшін (жан-жақтағы оқу ғимараттарын бір жерге шоғырландыру мақсатында) өсуі үшін ондаған жыл уақыт кететін ағаштар қырқылып жатыр.

Шолу: қазақ блогына қадам басқандар

2007-09-02T08:43:00.000-07:00

Akboken (http://akboken.blogspot.com/) блогындағы соңғы мақалада Мөңке бидің көрегендігі талданады. «Мөңке би айтыпты»,- дейтін жыр жолдарының қазіргі өмірді суреттеп тұрғанына тоқталған Akboken болашақ Мөңкелердің құлағына алтын сырға «тағыпты». Бір ай көлемінде блогта 4 мақала жарық көрген.
TIKENEK.KZ (http://tikenek.blogspot.com/) блогының бетінде әзірге жалғыз ғана мақала: ол өткен сайлаудағы партиялардың сайлау алды дайындығы туралы. Бұл блог болжауымызша,саяси тақырыпқа бағыт бұрмақ.
Adilbol (http://adilbol.blogspot.com/) блогындағы соңғы мақала демалу мәдениетіне арналған. Жалпы жұртқа да қызық деп тапқан болуы керек, іле-шала осы мақала www.qazaq.kz интернет-газетінің бетінен орын алды. Ашылғалы бері бұл блогтың бетінен 4 мақала орын алыпты.
Бәрінен озғаны (http://izgilik.blogspot.com/) болды. Ашылғалы бері бұл блогта 31мақала жарияланды. Дін мен ұлт тақырыбын басты бағыт етіп алған блогтан алар ақпарыңыз мол. Блогтағы соңғы ақпарат ретінде Жәнібек, Барақ, Барлыбай батырлардың тарихи өмірбаяндарына арналған Беженхан Қыдырбайұлының мақалалар циклі ұсынылыпты.
Shafagat (http://shafagat.blogspot.com/) блогы әл-әзір үнсіз. Мұнда тек блог ашу туралы ғана ақпарат орналастырылған.

Ескерту: бұл шолуда барлық қазақ блогтары қамтылған жоқ. Жалпы қазақ блогшыларының бірінші басқосуы аталған алғашқы жиыннан кейін ашылған блогтар бұл. Бұдан басқа бұрыннан жұмыс жасап жатқан, көптеген жақсы мақалалары бар бірнеше блогтар бар.

Нағыз қазақ - домбыра

2007-09-02T05:40:00.000-07:00

Жасарал Еңсепов – «Домбыра» журналының бас редакторы, ҚР білім беру ісінің үздігі, педагогика ғылымының кандидаты, доцент. Сазгер әрі қазақ музыкасындағы жаңа жанр «ДЭККО»-ның (Домбыра, эстрада, күй, компьютер, орындаушы сөздерінің бастапқы әріптерінен құралған) авторы.

– Консерваторияны бітірген соң, 1990 жылы №115 мектептің директоры болып қызмет етіп, бұл мектепті ұлттық өнер мектебіне айналдырдым. Басты мақсат жасөспірімдерге домбыра үнімен, домбыра сарынымен тегін білуге үйрету болды. Себебі домбыраның бойында ата-бабаның рухы жатыр. «Домбыра деген – қазақ, қазақ деген – домбыра» деген теңеудің жаны бар. Кейін ғылыммен айналыстым, музыканың, оның ішінде домбыраның психологиясы мен филосософиясы тақырыбында кандидаттығымды қорғадым. Қазір осы тақырыпта докторлығымды жазудамын.
Домбыраның қасиеті туралы не айтасыз?
– Кімде-кім домбыраны тарта білсе, тіпті ең болмағанда құлақ қойып тыңдай білсе, ол психология дейсіз бе, физика дейсіз бе, математика, тарих, педагогика дейсіз бе, барлығын оңай меңгере алады, себебі домбыраның бойында пәндік білімнің барлығы бар. Тіпті бұл музыка аспабы көзбен көріп, құлақпен естуге болмайтын ішкі сезім, ішкі жан дүниені қалыптастырады.
Жақында «Домбыра» атты журналдың тұсаукесерін өткіздіңіздер...
– Иә, жалпы қазақтың жаны домбыра туралы ғылыми ізденістер жасай жүріп, әрдайым осы домбыраға арналған дербес бір басылым ашу идеясы менің ойымда жүретін. Қазіргі нарық заманында кез келген істі қаржысыз бастау мүмкін емес. «Жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын»,- дейді ғой халық даналығы. «Бір тілді журнал ашсам»,- деп едім, «біздің өнеріміз туралы тек өзіміз емес, басқа ұлттар да білуі тиіс, журналды үш тілде, қазақ, орыс, ағылшын тілінде шығарайық және журналмен бірге домбыраның құдіретін паш етер диск те бірге болуы тиіс, мен қаржылық жағынан өз көмегімді аямаймын»,-деген азаматтар болды.
IX ғасырда өмір сүрген ғұлама Нахшаби бүкіл жер жүзіндегі адамзат атаулыны тектілер мен тексіздер деп екі топқа бөліпті. Тектілер деп ол ұлы данышпандарды таныпты. Кімде-кім музыканы сүйсе, сол өнердің дамуына көмек көрсетсе, өзі ойнай алса не ең болмаса, саз ойнағанда құлақ қойып тыңдай білсе, ол адамдарды текті деп білем деген екен.

PS: Жасарал Еңсеп "Домбыра" журналының сайтын ашу жоспары барын жеткізді. Алайда оған арнайы қаржы қажеттігін айтты. Мен блог ашу туралы ұсынысымды айттым. Ол қуана келісті. Сонымен жақын күндері қазақ блогының қатарына "Домбыра" атаулы ұлттық өнерді үш тілде (!) насихаттайтын блог қосылуы тиіс.

Сәйгүлік сайысына келіңіз. Өтетін орны: сайлау учаскелері

2007-08-16T05:06:00.000-07:00

Сайлау-додасына қатысушы сайыскерлердің дүбірі мәреге таяп қалды. Кешегі күннің атбегілерінше жерге құлақ төсеп, жата қалып, дүбірге құлақ салсаңыз, ауылдастың не ағайынның аты озғанын бағамдауға болатындай.
Бұл пропорционалдық деген ныспы алған аламан сайыстың сөресінен алдын-ала 50 000-нан аса жанкүйері бары белгілі деп баға алған жеті жүйрік көрінді. Олардың бабы мен бағы қаншалықты келіскенін сәйгүлік сайысы 18 тамыз күні атшабар жарыс алаңы – сайлау учаскелерінен көресіз.
Айлық алыс жерге созылып жатқан Үлкен аламанға ат қосқан ағайын өз жүйріктерін қал-қадерінше бағып-қағып, баптау үстінде. Бұл жарыстың Бас ұйымдастырушысы – Орталық сайлау комиссиясы жарыс өтер күні жанкүйерлердің өз сәйгүліктеріне қалай, және қандай әдіспен (қағаз бюлетень не электрондық «Сайлау» жүйесі) қолдау көрсетуге болатынын халыққа құлағдар етіп жатыр. Бұл істе әрбір сайысқа шыққан Сәйгүліктердің – партиялардың жанашырлары көмек беруде. Әрине, олар аламанда өз Партияларына жанкүйер тартпақ ниетте.
Жаз мезгілі болған соң, шешуші күні ел-жұрт «аламан жарысты тамашалауға келмей қалмас па екен?»- деген қауіп те жоқ емес. Бұл ой тек Бас ұйымдастырушы Орталық сайлау комиссиясын ғана емес, жарысқа өз Құлагерін қосқан әр партияның да «басын ауыртып» отыр.
Үлкен аламаннан бөлек, жорға және құнан жарыс деп аталатын Облыстық және қалалық (аудандық) мәслихат депутаттарының да жарысы өтпек. Жарыстан сіз де құр қалмаңыз!!!
PS:Бұл аламанның бір қызығы – мәреге кім бірінші жетеді деген сауал емес, кім екінші болады деген сұрақтың маңызы зор болып отыр. Сонымен, Таңдау-аламанға санаулы сәт қалды. Көпке қызығы – аламан (Парламент депутаттарын таңдау).

Тікелей желіде - Құрмаш

2007-08-07T05:20:00.000-07:00

Өз блогымды бір адамның дербес күнделігі ғана емес, үлкен ақпарат, жаңалық айдынына айналдыру мақсатында, қазіргі ақпараттық жүйенің интерактивтілік аталатын мүмкіндігін қолдану үшін Qazaqia қонағы деген айдар аштым.
Сонымен, алғашқы қонақ – әнші Құрмаш Махан.

ДЕРЕКНАМА
Құрмаш Махан 1972 жылы 27 қаңтарда Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы, «Өрнек» ауылында дүниеге келген. Сол ауылдың он жылдық орта мектебін бітірген соң, 1989 жылы Жамбыл мәдениет колледжіне, «актер» бөліміне оқуға түсіп, 1993 жылы аяқтайды.
2003 жылы Жамбыл политехникалық колледжін бітірген.
Қазір Тараз педагогикалық институтының «ән» факультетінің соңғы курс студенті.
«Жас қанат», «Азия дауысы», «Славян базары» байқауларына қатысқан.

Өзіңізді ән өнерінен басқа салада сынап көрдіңіз бе?
– 1996 жылы Жамбыл техникалық институтының «бухгалтерлік есеп және аудит» мамандығы бойынша оқуға түсіп, 2-курстан кейін тастап кеттім. Жалпы менің осы ән өнерінен басқа салаға қызығушылығым жоқ екенін түсіндім де, өнер жолына түстім. Ес білгеннен ән айтатынмын, әкем, бауырларым өнерге жақын болатын.
Біздің блогқа сауал тастаған бір оқырманның сұрағы «көрінбей кеттіңіз, қайда жүрсіз» болыпты. Жалпы еңбек жолыңыз туралы бірер сөз...
– Қазір «Хабар» Агенттігінде музыкалық редактор болып қызмет жасаймын. Алғаш ресми еңбек жолымды институтта әдіскер болудан бастағам. 1997 жылы Алматыға келген соң, 2001 жылға дейін «Қазақконцертте» жұмыс жасадым. Кейін ҚР Қорғаныс Министрлігінің орталық оркестрінде еңбек еттім.
Өмірдегі ең басты мақсатыңыз.
– Алланың сүйікті құлы болу. Осы сөздің аясына патриот болу да, өз ісіңнің шебері болу да, барлығы еніп кетеді.
Эльвира есімді оқырман «Иман жолына қалай келдіңіз? Кім себеп болды?» деген сауал жолдаған екен.
– Өмір сабақтары иман жолына әкелді. 1995-96 жылдары алғаш сәждеге бас қойдым, мұны жарнамалаудың қажеті жоқ, әрине. Себебі құлшылық әрбір адамның жеке өмірі. Бірінші Алла, сосын бауырларым. Ізденген адамға себеп көп.
Шығармашылығыңызда не жаңалық? Қазір қандай ән дайындап жүрсіз?
– Мысырлық Сами Юсуфтың орындауындағы «Мұғалім» әнін қазақшаға аударып, өңдеуін жасап жатырмыз. Бірақ ән түпнұсқасындағы қалпында қалады.
Ән аудармасын жасау үшін рұқсат алдыңыз ба?
– Рұқсат алу үшін, Сами Юсуфтың сайтына хат жолдағанбыз, жауап ала алмадық.
Бұл авторлық құқықты пайдалану емес пе?
– Алла разылығы үшін жазылған ән болған соң, қарсылық болмас деп ойлаймыз.
Сайлауға қатысасыз ба?
– Міндетті түрде. Азамат ретінде тілегім, өзімнің ойым біздің көп сайлаушылар өзінің саяси мәдениетін қалыптастырып, толықтырса нұр үстіне нұр болар еді.

PS: Мен Qazaqia блогы оқырмандары белсенді болып, кемі он шақты сауал түсер деп ойлағам. Ойым орындалмады. Қалай болса да, бұл қазақ ғаламторы...

Ұялыңыз қай елдікі?

2007-08-03T02:24:00.000-07:00

15 миллион 300 мың халқы бар Қазақстанның 5 миллион 600 мың тұрғыны ұялы байланыс құралын тұтынушылар санатына кіреді. Болжамдар бойынша 2008 жылы Қазақстанда әрбір екі адамның бірі ұялы байланыс қызметін пайдаланатын болады.

Ғаламтор бойынша алынған ақпаратқа сенсек, ұялы телефонның сериялық нөмірі арқылы оның қай елде өндірілгені туралы білуге болады. Ол үшін көпшілігімізге мәлім *#06# таңбаларын өз телефоныңызда тересіз.
Осы сәтте сіздің ұялы телефоныңыздың экранында 15 таңбалы сан шығады. Осы 15-таңбалы санның 7 және 8-ші сандары телефон өндіруші мемлекеттің коды болып табылады екен. Осы таңбаларға қарай, оның сапасы туралы да мәліметтенуге болатын көрінеді.

02 не 20 – Біріккен Араб Әмірлігі (сапасы төмен)
08 не 80 – Германия (жаман емес)
01 не 10 – Финляндия (жақсы)
00 – түпнұсқа (сапалы)
13 – Әзірбайжан (өміріңізге қауіпті)

*#7220# деген таңбаны тергенде, экран өшіп қалса, телефон Қытайда шығарылған.

Гулдене бер, Казақстан!

2007-08-01T23:53:00.000-07:00

Алматы көшелерінде жарнама көп. Соңғы уақыттары қазақы кейіпке түскенін байқап жүрміз. Әйтсе де, осы бір "Гулдене бер, Казақстан" деген әлеуметтік һәм "патриоттық" жарнама еш өзгермеді.

Жаса, "Казақстан!", "Гулдене бер, Атан!"

«3»-тен «7»-ге, «8»-ден «0»-ге

2007-08-01T05:14:00.001-07:00

2007 жылдың 5 тамызы Астана уақыты бойынша 3:00-ден бастап Қазақстан қалаларының телефон коды ауысады. Осы уақыттан бастап, абоненттерге «3» санының орнына (халықаралық «сегіздіктен» кейінгі алғашқы сан) «7»-ні теруі керек.
Қазақстан мен Ресей +7 аймағына қарайды, екі ел арасындағы келісім бойынша халықаралық «сегіздіктен» кейінгі «7» мен «6» Қазақстанға, ал «3» пен «4» Ресейге берілген болатын. Ал қазақстандық ұялы байланыс операторлары бұл стандартқа, яғни «үштіктен» «жетілікке» көшіп қойған.
Өзгерістер мұнымен ғана шектелмек емес, облыс ішіндегі ауданаралық қысқартылған телефон терімі жойылатын болды. Сондай-ақ 2007 жылдың соңына дейін, «сегіздіктің» өзі «нөлге» ауысу жоспары бар.

Тікелей желіде - әнші Құрмаш

2007-07-31T03:37:00.000-07:00

Құрмаш: "Имандылық тақырыбындағы шығармашылық жобаларға қолдау көрсететін демеушілер іздеймін. АЛЛА разылығын бірге іздейік, бауырлар!"

Тамыз айының 7-сі күні, 15:00-де әнші Құрмаш Qazaqia блогының сұрақтарына, сіздердің сауалдарыңызға жауап беріп, өзінің ой-көзқарасымен бөліседі.

Құрметті Qazaqia блогының оқырмандары!

Өздеріңізді мазалаған сұрақтар болса, 7 тамыз 14:00-ге дейін сауалдарыңызды comment ретінде жолдасаңыздар болады.

Сіздердің белсенділіктеріңізді күтеміз!!!

Тікелей желіде жолыққанша!!!

Блогтың құны

2007-07-30T23:51:00.000-07:00

http://bakytnur.wordpress.com/ Бақытнұр блогынан алынған ақпаратттар бойынша, өз электрондық поштамды сурет ретінде шығарып қойдым.

Ал өз блогымның құнын анықтасам, 3,387,24 $ екен.

Тағы бір блог ашылды

2007-07-30T23:14:00.000-07:00

Жетпісбай Бекболатұлы - экономика ғылымының кандидаты, журналист.

Өзіндегі бар ақпаратпен бөлісу үшін өз блогын ашып отыр. Таныс болыңыз!

http://shafagat.blogspot.com/

Блогшылардың Бірінші Басқосуы

2007-07-30T21:59:00.000-07:00

28 шілде, 2007 жыл, Алматы. Жергілікті уақыт 10:30 (Гринвич меридианы + 6:00)

Алматыдағы жергілікті сауда орталықтарының толқынды ғаламтор желісіне қосылу мүмкіндігін беретін орындарының бірінде қазақ блогшыларының алғашқы басқосуы өтті.
Асхат Еркімбай, Қуаныш Мағзу, Бақытгүл Салық, Думан Күреңбай, Әділ Абдрахман және мен бас қосқан мәжіліс виртуалды әлемторда ғана бірін-бірі білетін блогшылардың өзара танысуы сипатында өтті.

Асхат Еркімбай: Блог – әрбір адамның ғаламтордағы күнделігі десе де болады.
Бақытгүл Салық: Блогтың негізгі мақсаты – пікір алаңына айналу. Егер сенің жазғандарыңа пікір жазылмаса, онда бұл басқаларға керек емес деп ойлайсың.
Қуаныш Мағзу: Блог дегеннің не екенін көп адамдар түсіне бермейді. Мен өз блогымда жұмыс жасап жатсам, адамдар «бұл сенің бизнесің бе?» деп сұрап жатады.
Әділ Абдрахман: Блогты қалай жасауға болатынын біліп алдым, енді өз блогымды ақпаратқа толтыра берем.
Думан Күреңбай: Әлі өз блогымды аша қойғаным жоқ, болашақта жоспарымда бар.
Асхат Еркімбай: Менің блогымды тұрақты түрде АҚШ-тың Аляска штатынан, Ираннан, Моңғолиядан қарайтындар бар. Адамдардың сенің блогыңды қарағанын көріп, сенің де жауапкершілігің артады.
Қуаныш Мағзу: Блогты өзіндік дамыту өте қиын. Оған басқа тараптардан да көмек керек.
Бақытгүл Салық: Күздің бір айында үлкен бір басқосу өткізген дұрыс болар.
Асхат Еркімбай: Қайсыбірімізде бір ұсыныс не сұрақ туындаса жиналып тұрайық. Жиналудың нақты уақыты мен жиілігі өзі-ақ анықталады.

Блог статистикасы

2007-07-30T08:14:00.000-07:00

Үш күн бұрын блогыма статистикалық ақпаратты анықтаушы Motigo жүйесі орнатылған еді. Бұл жүйе шындығында да қызықты екен.
Енді Motigo-ның санағына жүгінсек, Qazaqia блогына 28 шілдеде – 15, 29 шілдеде – 7, ал бүгін, яғни 30 шілдеде – 56 адам кіріпті. Бұл кешегі күннің қорытындысы бойынша ең көп адам кірген Түркіменстанның Leukotomie (48) сайтына кірген адамдардың санынан көп. Жалпы үш күндік қорытынды – 78 адам.

Ал мемлекеттер бойынша санаққа көз жүгіртсек:
Қазақстан – 67 (85,9 %)
Корея – 8 (10,3 %)
Малайзия – 2 (2,6 %)
Бельгия – 1(1,3 %)

Қазақ блогтары оқылады деген сөз.

Жаңа блог ашылды

2007-07-30T03:58:00.000-07:00

Дінтанушы, мәдениеттанушы Мұртаза Бұлұтайдың блогы ашылды.

Мұртаза Бұлұтай Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары Түркиядан Атамекенге оралған қазақтың көшін бастаушылардың бірі. 7-8 тілді қатар меңгерген Бұлұтай Түркияда, Германияда, Қазақстанда білім алған.

"Ата баба діні. Түркілер неге мұсылман болды?", "Дін және ұлт" монографияларының авторы.

http://izgilik.blogspot.com/

Әнші Құрмаш

2007-07-30T00:27:00.000-07:00

Әнші Құрмаш Маханов 1972 жылы Жамбыл облысында дүниеге келген. Бос уақытында сөзжұмбақ шешкенді ұнататын Құрмаш қазір жас әншілермен бірге шығармашылық жұмыстар жасауда.

Шығыс жекпе-жегі – киокушинкай

2007-07-12T06:18:00.000-07:00

Шығыс жекпе-жектері әрдайым өзінің филосософиялық болмысымен ерекшеленіп отырған. Каратэ-до-ның киокушинкай түрі шығыс жекпе-жегіндегі ең жас спорт түрі саналады. Өткен ғасырдың алпысыншы жылдары Күншығыс елінде пайда болған (негізін қалаушы – Масутацу Ойама) бұл спорттың түрімен қазір Қазақстанда он мыңнан аса әуесқой айналысады. Ғасырлар қойнауынан адам танымының, дарыны мен еңбегінің асыл үлгілерін жеткізетін қоян-қолтық күрес ғылымы мен филосософиясы киокушинкай жапон тілінен аударғанда «ақиқатты іздеуші қауым» деген ұғымға сай келеді.
Жас шығыс жекпе-жегі өз алдына адамдардың физиологиялық мығым болуын ғана емес, салмақтылық пен рухани өрісін кеңейтуге бағытталған. Киокушинкайдың әрбір әдісі мен қозғалысынан әфсана табуға болады.
Жекпе-жекте әрбірі 10 санаттан тұратын кю және дан деп аталатын екі түрлі дәреже бар. Олардың әрқайсысына ие болу үшін күш пен еңбек, сонымен қатар ақыл да қажет.
Олимпиадалық спорт түріне енбесе де, бұл спорттың түріне деген қызығушылардың шоғыры мол. Адамның тұлғалық қасиеттеріне ден қоятын, алғашқы кезекке рухани өрлеуді мұрат еткен киокушинкайдың кәсібилер мен әуесқойларға арналған дербес бағдарламасы бар. Алматы қаласының өзінде үш жүзден аса әуесқой осы спорт түрімен шұғылданады екен. «Біз бірінші рухани бай болсақ қана, күшіміз де мығым болады»,-дейді «ақиқат іздеушілер».
Спорт ден саулығының кепілі ғана емес, ой-өріс пен руханияттың кемелденуіне бастар жол болуы да тиіс, шығыс жекпе-жектері осы талап үдесіне жауап береді деуге толық негіз бар. Бұл ретте спортқа деген қызығушылықты арттыра түсу мақстаында Қазақстанның киокушинкай каратэ-до федерациясы алдағы күзде әлемнің 25 елінің өкілдері қатысатын дүбірлі жарыс өткізу бастамасын қолға алып отыр.
Спорттың қай түрімен шұғылдансам екен деген сауал көкейіңізде жүрсе, осы спорт һәм филососфиямен танысып көріңіз. Бәлкім жолыңыз болар!

Қазақтың ордасы - Астана!

2007-07-09T07:50:00.000-07:00

... Бұл мақала сәуір айында Парламент Мәжілісінде іс-тәжіриебеден кейін жазылған. Қазір бұл "тежегіш" (өздері осылай мәлімдеген) Парламент Мәжілісі өз қызметін тоқтатты. Алда-сайлау!

Қазақтың ордасы – АСТАНА!

Еліміздің заң шығарушы органы Парламент қызметінің жалпы жұртқа беймәлімдеу тұстары жетерлік. Депутаттардың заң үшін талай тер төгетінін де көпшіліктің біле бермейтіні рас. Заң жобасының заңнамаға айналуы да ұзақ әрі күрделі үдеріс.
Сәуір айының басында «Азамат» жастар клубының алты мүшесі Астанаға сапарлап, «Депутат және жастар» жобасы бойынша бір жұма Парламент Мәжілісінде үш депутатта қоғамдық көмекші болып қайтты.

... Шәкәрімше айтсақ, бұл сапар бұрынғы сапарлардан өзгерек болды. Оның өзгешелігі – Парламент Мәжілісінің депутаттарымен көзбе-көз жүздесу емес еді. Немесе елдің құлдық санадан азат болуының һәм жаңғыруының белгісіндей құрылысының кірпіші тоқтаусыз қаланып жатқан Астананы көруде де емес еді. Сапардағы ең басты мән – рухани тұрғыдан азық алуымыз болатын...

Сапар...
Жексенбіде жолдамыз. Бағытымыз – Астана. Сапар серуендеу емес, Парламент Мәжілісінде бір апта депутаттардың қоғамдық көмекшілері ретінде тәжірибе жинақтау, шеберлік шыңдау. Замандастарымның Парламент депутаттарын «көк жәшіктен» көргені болмаса, заң шығарушы органның шаңырағына алғаш сапарлаулары. Алдын-ала Мәжіліс депутаттары Бекболат Тілеухан, Мұхтар Шаханов және Нұртай Сабильяновтармен біздің жобамыз келісілгенімен, «қалай болар екен?» деген күдік те жоқ емес.
...Пойызға мінсем болды, қайран кешегі өткен бабалар еске түседі. «Қалайша осыншама байтақ даланы қорғап қалған?»-деп іштей сүйсінесің. Сүйсінесің де, енді осы кең байтақ мекеннің иесі сен екендігің, оның амандығы мен қорғалуы сенің және замандастарыңның мойнында екендігін түсініп, үлкен жауапкершілікті сезінесің.
Сапардың сәтілігін тілеген алты жүрек пойыздың ырғағымен қатар тербеліп, Ақордаға жол тартып барады.

Нышан ба, рәміз бе?
Дүйсенбі. Таңғы 8:30-да біз Астанаға табан тіредік. Солтүстіктің салқыны бірден сезіледі. Бірден-ақ Парламентке жол тарттық. Астана. Құрылыс қарқыны қызу. Бір-бірімен жарыса салынып жатқан тұрғын үйлер мен зәулім ғимараттар бірден-ақ көзге түседі. Парламент Мәжілісі мен Сенатының ғимараты Үкімет үйіне қарама-қарсы, Ақордадан Бәйтерекке қарағанда, оң қапталында орналасқан. Биік ғимараттағы Мәжілістің ғимаратына күн сайынғы рұқсат қағазы арқылы кіре аласың. Оны алу үшін депутаттың көмекшісінің тегіңді атап, рұқсаттама беру бөліміне телефон шалуы жеткілікті. Жеке куәлігіңді табыстап, ғимаратқа енер алдында, Парламенттің күзет қызметінің тексерісінен өтесің.
Үш депутатқа екі-екіден бөлінген біз алғашқы күннен-ақ Парламент деп аталатын алып құмырсқаның илеуіндегі қызу тірлікке араласып кеттік. Парламент Мәжілісінде әр түрлі саладағы жеті комитет жұмыс жасайды. Комитетке мүше болу-болмауды депутаттардың өзі шешеді. Парламентте өтетін іс-шаралардан бастап, дауыс беру тәртібіне дейінгі дүниенің барлығы Мәжілістің бекітілген Регламентімен жүреді. Әрбір депутатқа бір көмекшіден бекітілген. Егер депутат өзі қаласа, беске дейін қоғамдық негізде көмекші ұстауға құқы бар. Мәселен, Бекболат ағаның ресми көмекшісімен бірге екі бірдей қоғамдық көмекшісі бар екен.
Осы күні-ақ біз нағыз ақын Мұхтар Шахановпен жеке жүздестік. Өзінің ақындық-тұлғалық қалпымен Мұхтар аға бізге қазіргі қазақ тілінің жайын тілге тиек етті. «1992 жылы Қазақстанда 8882 балабақша болды, соның 2237-сі – қазақ тілінде, 2507-сі – аралас болды. Ал қазір бізде бар болғаны 387 қазақ балабақшасы бар. Біздің болашағымыз дейтін жастардың басым бөлігі өз ана тілін білмейді, бәрін ғаламдық деңгейде ойлайтын космополит қазақтар көбейіп кетті. Сендердей ұлтжанды жастарды көргенде, кішкене үміт пайда болады»,-деп ағынан жарылды Мұхтар аға. Өзінің осы тіл, ұлт мүддесінде жұмыс жасайтын партия құру жолында жұмыс жасап жатқандығын да жасырмады.
Түс ауа Сенат пен Мәжілістің біріккен комиссиясының «Мемлекеттік нышандар туралы» заң жобасына қатысты отырысына қатыстық. Комиссия төрағасы Сенат депутаты Қуаныш Сұлтанов екен. Комиссия құрамында Сенат депутаты Нұрлығайым Жолдасбаева, Мәжіліс депутаттары Ғаділбек Шалахметов пен Бекболат Тілеухан бар екен. Бұл комиссия біз қоғамдық көмекші ретінде жұмыс жасаған жұма ішінде төрт мәрте бас қосты. Жалпы бұқаралық ақпарат құралдары шын істің ақырын күтуден гөрі, көбіне сезімге, жеңіл дүниеге, сенсацияға жақындау келетіні бар. Әйтпесе, «рәміз дұрыс па, нышан дұрыс па?» деген сауал барлық дерлік баспасөзде көтерілгені белгілі, бұл жерде мәселе мынада екен. Ата Заңда нышандар ретінде көрсетілген, енді күзде Конституцияға өзгерістер жасалғанда, нышандар сөзі рәміздермен ауыстырылатын болады. Гимннің де жағдайы солай. Егер қазір рәміз, әнұран болатын болса, оның еліміздің негізгі заңына қайшы келетіні түсінікті.
Келіп түскен заң жобасын талқылау кезінде егер депутаттар осы заң жобасына қандай да бір өзгерістер мен толықтырулар енгізетін болса, оны салыстырмалы кестеде көрсетеді. Осы салыстырмалы кесте негізінде депутаттар тарапынан айтылған ұсыныстардың тағдыры шешіледі. Біздің қолымызға да осы нышандарға қатысты заң жобасының салыстырмалы кестесі қолға тиді. Бекболат аға «ертеңге дейін ұсыныстарың болса, енгізіп көріңдер»,- дегенді айтты.

***
Сейсенбі. Бүгінгі жұмыс күніміз Әлеуметтік-мәдени даму комитетіне мүше депутаттармен басқосудан басталды. Әрбір Парламентке келіп түске заң жобалары алдымен комитеттерге келіп түседі. Әлеуметтік мәдени даму комитетінің құзырында осы жылы білім беру, ғылым, денсаулық, спорт, туристік қызмет және діни сенім туралы заң жобалары қаралып жатыр екен.
Комитет төрайымы Зәуре Қадырова кезінде 1996 жылдардағы қиындықтар туралы әңгімелеп берді. «Сол уақыттары Президенттің «Қазақстан-2030» бағдарламасын, ел ордасын Астанаға көшіруге байланысты ұсыныстарын қоғам қабылдай алмаған,олардың ішінде мен де бар едім, кейін бәрі де түсінікті болды, бұл дұрыс жол екен»,- деді Зәуре Қадырова. Президенттің биылғы Жолдауын, журналистерге берген сұқбатын, талқыға салған соң, депутаттар біздерді қандай мәселелердің толғандыратындығын сұрады. Заң факультетінің 2-курс студенті Айсәуле Әбілда мүгедек жастарға, оның ішінде, мүгедек студенттерге мемлекет тарапынан жағдай жасалмай отырғандығына тоқталса, саясатану факультетінің 2-курс студенті Нұрмұхамед Байғара «Болашақ» бағдарламасымен оқу түсуде кездесетін қиындықтарды атап өтті. «Мәселен, мен Польшаға құжат тапсырдым, сонда құжаттарды сол тапсырушы елдің тіліне аудару керек екен. Ал мысалы, поляк тілінде аудару үшін төленетін ақы студенттің қалтасына ауыр тиеді»,-деді.
... Бүгін Бекболат аға бізді кабинетіне жиып алып, иман, ұлт тақырыбында екі сағатқа жуық дәріс оқыды. Өзінің өмірлік көрген-білгенімен бөліскен Бекболат өзінің шешендігі мен жыр-толғауларды, Абай туындыларын жатқа соғуымен тәнті етті. Екі сағатқа жуық әңгіме алтаудың жүрегіне жылылық сыйлағандай болды. Бұл дәріс апта бойы үзілмеді. Сапар кәсіби өсу ғана емес, рухани кемелденуге де жол ашқандай.
... «Мемлекеттік нышандар» туралы заң жобасының отырысында біздің он үш позиция бойынша енгізген өзгерістеріміз қаралды. Сенат депутаты Қуаныш Сұлтановтың арнайы көңіл бөліп, жиынды үзе тұрып, танысу үшін уақыт арнауы біз үшін күтпеген оқиға еді. Өзімізді, оқу орнымызды таныстырған соң, «жастардың мемлекеттік маңызы бар осындай сәттерде тапжылмай тыңдап, шыдамдылық танытуы өте дұрыс-ақ. Сіздердің елімізің рәміздері туралы заң жобасына бей-жай қарамай, өз ұсыныстарыңызды айтқандарыңыз үшін алғыс айтамын. Білім жинаңыздар, біздің орнымызды басыңыздар»,-деген тілегін білдірді. Масаттанбадық, бірақ марқайып –ақ қалдық, «жақсы сөз – жарым ырыс»...

***
Сәрсенбі. Әр сәрсенбі Парламент үшін өте маңызды күн. Себебі осы күні Мәжілістің жалпы отырысы өтеді. Депутаттық сауалдардың жолдануы да, заңдардың қабылдануына дауыс беру кезі де осы күн. Мәжіліс залына тек депутаттар мен телеарналардың бейнетүсірушілері ғана кіре алады. Ал журналистер мен депутатың көмекшілері отырысты ішкі теледидар желісі арқылы тамашалу мүмкіндігіне ие. Бүгінгі жалпы отырысқа 57 депутат қатысты. Ал Регламент бойынша, депутаттардың 2/3-сі жиналса, мәжілістің шешімі заңды саналады. Көп ретте Парламент депутаттарының жұмысы ақпарат тасқынының арасында көзден таса қалып жатады. Мәселен, сол күні 21 депутат депутаттық сауалдарын жолдады. Олардың арасында Т. Бердіоңғаровтың ҚМЭБИ-дегі оқу бағасының бір жылда 40 пайызға артуы, К. Ағатаеваның көптеген оқу орындарының жатақханаларының санитарлық-гигиеналық талаптарға сай келмейтіндігі, М. Шахановтың Астана дүңгіршектерінен қазақ тілді басылымдарды табудың қиындығы жөніндегі сауалдары болды. Әсіресе, Шахановтың көтерген мәселесі кейінірек БАҚ бетінде ерекше көрініс тапты.

***
Бейсенбі. Амангелді Айталы. Таныс есім. Тіл, ұлт тағдыры жайлы көтерген мәселелерімен, жазған мақалаларымен таныс есім. «Мен жалпы көпшілік үшін тек 2001 жылдары ғана таныла бастадым. Оған дейін мені ғылымда жүрген санаулы адамдар ғана білетін» деп бастады Амангелді аға өз сөзін. Ресей топырағында дүниеге келген ол 20 жасына дейін сол жерде білім алған. 30 жылдай Ақтөбе педагогикалық инстиутында оқытушы болған. Философия ғылымдарының докторы. «Қоғамның санасы бірден өзгермейді. Еврейлер енгізген «тілдің өміршеңдігі» деген ұғым бар. Ұлттың 20-22 жас аралығындағы жастарының қанша бөлігі өз ана тілінде білім алып жатқанына қарап, тіл өміршеңдігі анықталады. Бізде 80 пайыз жастар қазақ тілінде білім алып жатыр. Яғни қазақ тілінің өміршеңдігі 80 пайыз деген сөз. Ең алдымен, тілдік орта қалыптастыруда балалар әдебиеті мен мультипликацияны дамыту дұрыс. Сосын қазіргі тілдік саясаттың нысаны – қазақтар болуы керек. Мәселен, мемлекеттік қызметтегілердің 88 пайызы қазақтар, осы бөлігі қазақыланса жетіп жатыр»,-деді Амангелді аға. Ұлттық идеология, жетімдердің шет елге жөнелтілуі мен еуразиялық идея төңірегінде біраз ой бөлістік. Сом тұлғалы азаматтың пікірлері де кесек-кесек.
Іс-сапарымыз тек кездесулермен ғана шектеліп жатқан жоқ. Әрбірімізге депутаттарға келген хаттар бойынша да жұмыс жасау жүктелген. Депутатқа сауал жолдайтын сайлаушылардан келетін хаттар аз емес.
Мемлекеттік нышандарға қатысты ұсыныстарымыздың алтауы қабылданып, өзгеріс ретінде еніпті.
***
Жұма. Парламент депутаттары бес күндік тәртіп бойынша жұмыс жасайды. Сондықтан, бүгін Парламенттегі қорытынды күніміз. Астанаға жиналар тұста біз өзіміз «Мемлекеттік тіл туралы» заң жобасын жазып шығып, депутаттарға ұсынсақ қалай болады дегенді ойлағанбыз. Бүгін сол жұмысымыздың соңғы нүктесін қойдық. Заң жобасын жазу барысында Латвия, Литва, Молдова, Әзірбайжан, Түркменстан, Қырғызстан, Өзбекстан елдерінің осы саладағы заңдарын қарап шықтық. Оылайша, студент жастардың күшімен әзірленген заң жобасын депутаттар Мұхтар Шаханов, Әлихан Бәйменов, Нұртай Сабильянов, Бекболат Тілеухан, Амангелді Айталы, Зейнулла Алшымбаевқа танысуға тастадық.
Әлихан Бәйменовпен жүздескенімізде, ол кісі «егер заң жобасымен барлық Парламент танысып шықсын десеңдер, қазірі жағдайды ескеріп орыс тіліне де аударыңдар. Өйткені қазақ тілін білмейтіндер осындай заң жобасының әзірленгендігін білсін»,-деген ұсыныс айтты.

***
Сенбі. Бұл күнді Астананы аралауға арнадық. Таңертең «Нұр-Астана» мешітіне бас сұқтық. Өте биік, кең әрі әнді салыныпты. Бірақ, бір өкініштісі, жаңбыр тамшылары, мешіт ішіне де әр жерден тамшылап тұр екен. Құрылыс кезінде Астана климаты ескерілмеген тәрізді. Бәйтерекке көтеріліп, Астананы бақылап, «Думанға» барып мұхит әлемімен танысып, Президенттің мәдени орталығында елдің тарихынан сыр шертер тарихи құжаттар мен жәдігерлердің куәсі болдық. Кешқұрым Бекболат ағаның дастарқанынан дәм таттық.

***
Жексенбі. Жолдамыз. Бағытымыз – Алматы. Парламент Мәжілісіндегі бір жұма шын мәнінде тәжірибе жинақтау мен шеберлік шыңдау апталығы болды. Бәрі сәті болды деп қуанады сапарластарым.
...Пойызға мінсем болды, қайран кешегі өткен бабалар еске түседі. «Қалайша осыншама байтақ даланы қорғап қалған?»-деп іштей сүйсінесің. Сүйсінесің де, енді осы кең байтақ мекеннің иесі сен екендігің, оның амандығы мен қорғалуы сенің және замандастарыңның мойнында екендігін түсініп, үлкен жауапкершілікті сезінесің.
Сапардың сәтілігіне қуанған алты жүрек пойыздың ырғағымен қатар тербеліп, Алматыға жақындап қалды.

Түйін
Парламент – қазіргі біздің қоғамның бет-бейнесін беріп тұрғандай. Онда бес жыл бойы үнсіз кететіндер де, жұмыс жасайтын, бірақ көпке бейтаныс, ісі аз, алайда көпке танымал, ісі де, танымалдығы да бар бірнеше санаттағы депутаттар жиналған. Қалай болса да, Парламент қимылсыз отырған жоқ. Тірлік көп. Оны тек көру керек.

Алматы-Астана-Алматы

АҚШ...

2007-07-09T07:47:00.000-07:00

АҚШ...
Қазіргі АҚШ Еуразияның жаңа ұлы державасы атануға ашық түрде талас жүргізіп отыр. АҚШ-тың жетекші саясаттанушыларының бірі, стратегиялық және халықаралық мәселелерді зерттеу орталығының кеңесшісі З. Бжензинскийдің пікірінше, «Американың әлемдік деңгейде жалғыз ұлы державалық рөлі Еуразияға қатысты толыққанды және ашық стратегия жасаудың қажеттілігін нық бекітіп отыр. Бжезинский алдымен АҚШ-тың Еуразияда саяси плюрализмді бекіту қажеттігін айтады. Ол үшін басымдық АҚШ-қа қарсы коалиция құрылудың мүмкіндігін жоққа шығаратын саяси әдістер мен дипломатиялық басқаруға берілуі тиіс. Еуразияны америкаландырудың екінші кезеңінде америкалық басқарумен трансеуразиялық қауіпсіздік жүйесін құруы мүмкін стратегиялық әріптестер пайда болуы керек. Ұзақ мерзімді жоспар бойынша, мұның бәрі ғаламдық деңгейдегі ұзақ саяси жауапкершілік жүйесінің негізі болуы мүмкін.
Қазіргі саяси үдерістер зерттеушілерге әлемнің дамуын анықтайтын болашақтың түрлі жолын болжауға итермелейді. Алғашқысы ХХІ ғасырдың басында басталып, бірнеше онжылдықтарға созылатын АҚШ-тың күштілігімен сипатталады. Екінші сценарий АҚШ-тың ғаламдық деңгейдегі маңызды геосаяси бәсекелестерінің көшін бастаған Қытайдың немесе Еуро Одақтың әлемдік аренеаға шығуымен анықталады, бұл ретте әлем биполярлық-екі полярлық әлемге айналады. Үшінші болжам ретінде көп полярлық жүйе алынады, Қытай, Германия, Ресей, Үндістан тәрізді елдер өзіндік аймақтарда әсер ете алатындай жол. Осы болжамдардың мемлекеттердің геосаяси мүдделерін жүзеге асыруда өзіндік тетіктерін ұсынады.
АҚШ Қытаймен геосаяси тұрғыда тіл табысу үшін көптеген жолдарды қарастыруда. Олардың бірі ретінде Қытаймен шектесетін Қазақстан мен Моңғолия елдеріне ерекше назар аударуын атап өтуге болады. Қытаймен шекараласа Қазақстанға назарын аударуы түсінікті: шекаралас аймақта этникалық, мәдени-тарихи, діни сабақтасқан байланыс бар. Қытайдың Шыңжаң Ұйғыр автономиялық районында этникалық қазақтар көп шоғырланған.
АҚШ-ты Қазақстанның көршісі деп атау қиын. Алайда, Орта Азиялық аймақтың геосаясаты туралы айтқанда, АҚШ-тың көреген «көзі» мен «ұзын қолын» ескермеу тағы да қиын.
АҚШ соңғы екі-үш жыл көлемінде ғана өзінің аймақтық геосаяси көзқарастарын қайта қарастырып, Қазақстанға айрықша назар аудара бастады. Осыған дейін, Құрама Штаттардың геосаяси бағыты барлық Орталық Азия республикаларымен, Ауғанстанмен шектесетін Өзбекстанға бұрылып келген. Алайда, 2005 жылы Әндіжанда болған қанды қырғын Ташкент пен Уашингтонның қарым-қатынасын суытып, американдықтардың Астанаға қарай белсенді қадамдар жасауына мәжбүр етті. Бұған қатысты дәйектер де табыла кетті. Қазақстанға аймақтағы ең ірі американдық инвестиция құйылған, Қытаймен ұзақ шекарасы бар, мұнайдан басталатын мол табиғи қоры «Үлкен Орталық Азияны» құру жоспарын жеңілдетеді.
Қазақстан мен АҚШ арасындағы қарым-қатынаста Қазақстанның негізгі мақсаты – супердержаваны өзінің аймақтағы тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету қабілетін ең алдымен эконмикалық және диломатиялық әдіспен дәлелдеу, осы арқылы мәртебелі бонустар иелену.
Ал АҚШ-ты демократияны дамытуға үлес қосу, инвестицияны қорғауды қамтамасыз ету, терроризм мен есірткі тасымалымен күреспен қатар, Қазақстанның Ауғанстанды қайта қалпына келтіру үшін экспорттық ағынға бейімделуіне қызығушылық танытып отыр. Сондай-ақ, Пентагонның әскери операцияларына жергілікті елдердің саяси қолдауы да маңызды.
Бүгінде қазақтың мұнайлы «астанасы» Атырауда АҚШ қаржыландыратын әскери базаның ашылуынан кейін, АҚШ пен НАТО Астанамен Каспий теңізінде бірлескен мүдделерді қорғау мақсатында Қазақстанның әскери-теңіз флотилиясын құру жайлы келіссөздер жүргізуде.

АҚШ-тың Орталық Азия аймағына назар салуы Каспий арқылы Иранға қысым жасаудың жаңаша тетігі ғана емес, геосаясаткер Вадим Цымбурскийдің айтуынша Қазақстанды уысында ұстау – АҚШ-тың ғаламдық гегемондық стратегиясының маңызды бөлігі. Ресейлік ғалымдардың айтуынша, ТМД мен Балтық маңы елдерін Финляндиядан Қытайға дейін созылып жатқан және Еуразияның ірі өркениетті орталықтарын бөліп жатқан алып тұтас Ұлы Лимитроф белдеуінің бөлігі ретінде қарастырған жөн, Бұл белдеуге Шығыс Еуропа, Қап тауы мен Орталық Азия да енеді. АҚШ болса, осы белдеудегі маңызды орталықтарды басқарғысы келеді.
Көмірсутек шикізатына бай Қазақстан үшін өз байлығын өзгеге жеткізетін құбырлардың маңызы зор. Мұнай-газды тасымалдауда Қазақстан үшін маңызды бірнеше бағыттар бар. Алғашқысы КТК – Солтүстік Каспий мұнай құбыры, оның ең жоғарғы өткізу мүмкіндігі жылына 67 тоннаны құрайды. Алайда, барланған мұнай-газ қорының молдығын ескерсек, Қазақстан үшін 2007-2008 жылдары келесі құбыр мәселесіне де маңыз беру керек: ол – «Баку-Жейһан» жобасы немесе Самара – Балтық елдері тармағы немесе Парсы шығанағына Иран арқылы шығатын жол болатыны әлі нақтыланбаған.
Қазір Қазақстан – АҚШ қарым-қатынасындағы жаңа бір «көзір» – ол әлемдік қауіпсіздік мәселесі. Қазақстан қазір АҚШ-тың ықпалымен өзіндегі бар мүмкіндіктерін пайдалана отырып, терроризммен күреске қосылуда. Ал АҚШ осы үшін өз кезегінде Қазақстандағы өтіп жатқан реформалар үшін қолдау көрсетуде.
2006 жылы мамыр айында АҚШ-тың вице-президенті Дик Чейнидің Қазақстанға сапары кезінде, Қазақстанның жетістіктеріне өз ризашылығын білдірген. «Қозғалыстың бағыты анық: демократиялық және экономикалық реформаларды жалғастыру, заң билігін күшейту, жемқорлықпен күресті кеңейту, мемлекеттік институттардың жауапкершілігін арттыру және қауіпсіздіктің сенімді саясаты»,- деді Чейни. – «Дамудың кілті осында».
Қазақстанға тартылған шет елдік 45 миллиард доллар инвестицияның үштен бірі – американдық инвестиция. Энергетика саласында 300-ден аса американдық компаниялар жұмыс жасауда.
АҚШ қазір Иранға қарсы әскери әрекет жасауға дайын екендігін танытып жатыр. АҚШ вице-президенті Дик Чейни Аустралияға сапары кезінде, Уашингтонның Иранның ядролық державаға айналуымен еш келіспейтіндігін атап өткен болатын. Ал Тегеран иран билігінің өз ядролық бағдарламасын жалғастыратындығын, үзбей мәлімдеп келеді. Ресей ресми түрде америкалық саясаттың Иранға қатысты қарсылығына өз келіспеушілігін білдірген. Ал бұл ретте Астана алыптар қақтығысынан тыс қала алмайды. Өйткені, Орталық Азия, оның ішінде, бірінші кезекте, Қазақстан ең басты ұрыс алаңына айналуда. Бір нәрсе анық: ешбір аймаққа, ешбір елге осы АҚШ-Иран қақтығысынан тыс қалуға мүмкіндік жоқ. Мемлекеттерге таңдау жасауға тура келеді. Бұл ең қиыны, өйткені Ресей мен Қазақстан арасындағы мәңгі достық туралы келісім мен тығыз саяси мемлекетаралық құрылымдар арасындағы екіжақты, көпжақты жалпы интеграциялану үрдісі қалыптасқан. Сонымен қатар, Ресей мен Қазақстанды әлемдегі ең ұзақ мемлекетаралық шекара жалғастырып жатыр. Ресей сарапшылары Қазақстан мен Ресей қатынасы Канада мен АҚШ қатынасы тәрізді деп баға береді, алайда, канадалықтарда «американдықтар немесе басқа біреулер» деген таңдау жоқ болса, Қазақстанда ондай мүмкіндік бар.
Ресей Қазақстан үшін мәңгі дос және көрші болғанымен, Қазақстанға құйылған инвестицияның басым бөлігін АҚШ салып отыр. Экономикалық мағынада АҚШ Қазақстан мен Канада үшін бірдей жағдайда: себебі көршілес Канада үшін де, алыстағы Қазақстан үшін де АҚШ алып инвестор. Осыдан АҚШ-тың Канада үшін ғана емес, Қазақстан үшін де «бірінші дос» болғысы келетіндігін көруге болады. Ал АҚШ-пен достық көп міндет жүктейді, бұл ретте Ресеймен де дәл осындай жағдай туындайды.
Қазақстанның экономикалық дамуына үлкен үлес қосқан Америка компаниялары әскери база ашуды ұсынуы әбден мүмкін. Бұл мәселе, әсіресе, Өзбекстандағы Карши-Ханабад нысанының жабылуынан кейін өзектілігін артырды. Басқа жағынан алғанда, Америка үшін Қазақстан Өзбекстаннан да маңызды. Себебі, Қазақстанның Каспий маңы мемлекеті болуының өзі атап өтерлік.
Қазақстан – АҚШ арасындағы екіжақты тауар айналымы жыл сайын 2 миллиардтан артып отыр. Каспий аймағындағы мұнай мен газдың барланған қорының 75 пайызының Қазақстанда болуы мен Америкадан Қазақстанға құйылатын болжамды инвестицияның көлемі алдағы онжылдықта 100 миллиард доллардан артуы екі ел арасындағы әріптестіктің нығаю мүмкіндіктерін көрсетеді.
Қазақстан – АҚШ қарым-қатынастары қазіргі заманғы халықаралық жағдайдың мазмұнына үндес келіп, көп салалы ықпалдастықты дамытуға бағытталған кең ауқымды қамтиды. Жоғары деңгейде тұрақты өткізіліп келе жатқан дәстүрлі кездесулердің нәтижесінде қол қойылған маңызды құжаттар – Демократиялық әріптестік туралы хартия, Экономикалық серіктестік жөніндегі іс-қимылдар бағдарламасы, "Қазақстан – АҚШ жаңа қатынастары туралы" президенттердің Бірлескен мәлімдемесі және Энергетикалық серіктестік туралы декларация және басқалары екі жақты ынтымақтастықтың берік шарт-құқықтық базасын құрайды.
Құрама Штаттардың біздің елімізбен көп қырлы қатынастарын арттыра беруге құлшыныс танытып отырғаны аңғарылады. Мұның бір себебі, бүгінде әлемдік саясаттың белсенді орталығына айналып отырған Орталық Азиядағы жетекші мемлекеттің туын ұстап, аймақтағы лайықты әріптес екенін таныта білген Қазақстанмен байланыстарын бекемдей түсуге Американың алысты көздеген стратегиялық мүддесі жатқаны анық.
АҚШ-пен энергетикалық саладағы ынтымақтастық ел экономикасының ілгерілеуіне игі ықпалын тигізуде. Каспий бассейніндегі қорлардың басым бөлігіне иелік ететін Қазақстанның энергетикалық жобаларына әлемнің бірқатар елдерінен ең ірі компаниялардың, соның ішінде америкалықтардың белсенді қатысатыны белгілі. Қазіргі замандағы мұнай мен саясаттың жымдасып кетуі америкалық сыртқы саясатта мұнай мәселесінің, соның ішінде Қазақстанмен қатынастардың басымдылығын белгілейді. Парсы шығанағындағы ірі мұнай қорларына иелік етуші мемлекеттер Ирактағы тұрақсыздық пен Иран төңірегіндегі күрделі жайттардың бұған қатысы жоқ деп айту, әрине, қиын.
Энергетикалық саладағы ынтымақтастықтың бір бағыты мұнай-газ өндірісіндегі қызмет көрсету секторын дамытуды көздейді. Бірлескен іс-қимыл шеңберінде мұнай-газ жабдықтарын өндіруге, газды пайдалануға, мұнай-химия, көлік, телекоммуникация, сондай-ақ өңдеуші кәсіпорындар салу жобалары бар. Жаңа технологияларды енгізуге баса назар аударылған. Бұл қазіргі таңда Қазақстан экономикасы үшін өте маңызды, өйткені шикі мұнайды экспорттау тәуелділігінен босап, мұнай-газ саласын әр алуан өндіріс көзіне айналдыруға қолайлы мүмкіндік туады.
Мемлекет басшыларының екі елдегі жеке секторды жақындастыру, кәсіпкерлікті дамыту жөніндегі Хьюстон бастамасы айтарлықтай мәнге ие, оған сәйкес экономикадағы басым секторларға Америка инвестицияларының молырақ келуіне жол ашылуы тиіс. Өз кезегінде бұл кіші және орта бизнестің сандық және сапалық өсуін ынталандырып, орнықты дамуға ықпалын тигізбек. Қазіргі уақытта біздің елімізде 400-ге жуық бірлескен кәсіпорын, 100-ден астам америкалық компаниялардың өкілдіктері тіркелген.
Біздің еліміздің АҚШ-пен қарым-қатынастарының алғашқы кезеңінде ең алдыңғы қатарға шыққан ядролық қаруға байланысты түйін екі тарап үшін де оңтайлы шешімін тапқан болатын.
2001 жылғы 11 қыркүйек оқиғасы дүние дидарын елеулі өзгерістерге ұшыратып, халықаралық қоғамдастық алдына жаңа міндеттер жүктегені мәлім. Бұл жағдайлар Қазақстан – АҚШ қарым-қатынастарына да тың мазмұн қосты. Қарусыздану мен таратпау ісіне елеулі үлес қосқан Қазақстан халықаралық терроризмге қарсы күреске бағытталған іс-қимылдарға батыл және сенімді түрде араласты. Жаһандық қауіп-қатердің терроризм, экстремизм, сондай-ақ сепаратизм және есірткі тасымалы тәрізді жағымсыз құбылыстарына қарсы күреске Қазақстанның белсенді нысанда қатысуы, жалпы, әлемдік қауымдастық тарапынан әділ бағаланады. Қазақ елі Орталық Азия мемлекеттерінде нарықтық және демократиялық өзгерістердің кепілі, бүкіл өңірді саяси тұрақтылық, экономикалық даму мен гүлденуге бастайтын күш ретінде қарастырылып отырғаны шындықтан алшақ емес.

2007-07-09T07:46:00.001-07:00

«Болды да партия...»

«Сайлаудың болғанынан болады»-сы қызық. Мажоритарлық бір мандатты сайлаудан пропорционалды жүйеге ауысқанымыз сол-ақ еді, әлді-әлсіз, мәлім-беймәлім партиялардың өн бойына қан жүгіріп, қал-қадіріне сай тірлікке көшті.

Алдымен кезектен тыс съезін жиған «Руханият» болды, «Парламентте 11 орыннан үміттіміз» дескен де солар. Біздің 200 000 мүшеміз бар дескен «ауылдықтар» ұсынған партиялық тізімде қырық кісі болды: ерекше көзге түскені партияның төрағасы – Ғани Қалиев, өнер қайраткері, әнші Нұрғали Нүсіпжанов пен жазушы Дулат Исабеков. Ал «миллионер» (миллион мүшесі бар) «Нұр-Отан» еліміздің заңнамасы рұқсат беретін 127 үміткер ұсыну құқығын түгелдей пайдаланды.
Ақ райхан гүлін нышан еткен Жалпыұлттық социал демократиялық партиясы 80 адамның тізімін жария етті: Жармахан Тұяқбай бастаған тізімде экс-мәжілісмендер Амалбек Тшан, Болат Әбілов пен Оразалы Сәбден, экс-сенаторлар Уәлихан Қайсар мен Зәуреш Батталовалар бар.

«Ақжол» + «Әділет» = 114
«Бұл әннің бұрынғы әннен өзгерек» екендігін ескеріп, сайлау сынына бір ту астында қатысуға бел буған партиялар да бар. Өткен жексенбіде «Әділет» демократиялық партиясының кезектен тыс және тарихи тұрғыда соңғы V съезі өтті.
– «Бүгін Қазақстанның саяси өмірінде ерекше оқиға»,-деді тарих сахнасына кеткен «Әділеттің» төрағасы Мақсұт Нәрікбаев. – Барлық амбицияларымды жиып қойып, мен бүгін «Ақжол» партиясымен бірігетінімізді мәлімдейміз.
Осыған дейін жеті ай бойы блок ретінде бірге жұмыс жасаған қос партия сайлау заңнамалары блоктардың сайлауға қатысуға рұқсат бермейтіндігіне байланысты алдағы сайысқа «Ақ жол» деген атпен қатыспақ.
Партияны «Әділетті Ақжол» деп атау туралы ұсыныс болғанымен, уақыттың тарлығына байланысты «Ақжол» атауы өзгеріссіз қалған.
ҚР Парламенті Мәжілісіне «Ақ жол» партиясының ұсынылған кандидаттар тізімі жарияланды. 114 адамнан тұратын тізімде Әлихан Байменов, Мақсұт Нәрікбаев, Амангелді Айталы, Мырзагелді Кемел бар.

2007-07-09T07:43:00.000-07:00

11 шілде – Халықтардың қоныстануының халықаралық күні

1989 жылы Біріккен Ұлттар ұйымы даму бағдарламасының басқару кеңесі 11 шілдені халықтардың қоныстануының немесе тұрғын халықтардың халықаралық күні ретінде атап өту бастамасын көтерген болатын. Жер ғаламшарын мекен еткен адамдардың саны 1987 жылдың 11 шілдесінде 5 миллиардтан асқаннан бері, бұл күннің мақсаты ретінде халықтар мәселесі мен олардың шешу жолдарын іздеуге назар аудару таңдап алынған.
2001 жылы Жер тұрғындарының саны 6,1 миллиард адам болды, егер жыл сайын Жерді мекендеуші адамдар 77 миллионға көбейіп отырса, алдын-ала болжамдар бойынша, 2050 жылы адамзат саны 9,3 миллиардты құрамақ.
2008 жылы тұңғыш рет әлем халқының жартысынан астамы, атап айтқанда, 3,3 миллиард жан қалалық елді-мекендерде өмір сүретін болады. Ал 2030 жылға таяу қалалық Жер тұрғындарының саны 5 миллиардқа жетпек.
Өткен жылы БҰҰ тарапынан бұл күн әлемнің жартысын – 3 миилард адамды құрайтын 25 жасқа дейінгі жастар мен оларға қатысты мәселерге арналған болатын.
Ал елімізде соңғы мәліметтер бойынша халық саны 15,4 миллионды құрайды, оның ішінде қалалық қазақстандықтардың үлесі – 58 пайыз.

2007-06-29T01:58:00.000-07:00

ҰЯЛЫ ТЕЛЕФОН

1875 жылдың 2 маусымында Бостон университетінің Шешендік өнер мектебінің профессоры Грехем Белл ең алғаш рет байланыстырушы сымдардың көмегімен өз көмекшісінің даусын естиді. Өнертапқыш шотландтықтың бұл жаңалығы тарих бетінде телефон деген атпен қалды. Бір қызығы, өнертапқыштың есімі ағылшын тілінен аударғанда, «қоңырау» деген мағына береді.

Арада бір ғасырға жуық уақыт өткенде ең алғашқы ұялы телефондар пайда болды. Иллинойс технологиялық институтының түлегі Мартин Купердің өнертапқыштық бұл жаңалығын қазір әлем халқының жартысына жуығы күнделікті қолданып отыр.
15 миллион 300 мың халқы бар Қазақстанның 5 миллион 600 мың тұрғыны ұялы байланыс құралын тұтынушылар санатына кіреді. Болжамдар бойынша 2008 жылы Қазақстанда әрбір екі адамның бірі ұялы байланыс қызметін пайдаланатын болады.
АҚШ-та ұялы телефонды құнарландырудың жаңа әдісі ойлап табылды. Ол үшін енді велосипед тебу кезінде өндірілген энергия пайдаланылмақ.

Ұялы телефонмен жасалған алғашқы нағыз байланыстың тарихы 1973 жылдың 3 сәуірінен басталады. Ұялы байланыс компаниясының қызметкері Мартин Купердің зерттеулер бөлімінің басшысы Белл Лабзға Нью-Йорк көшелерінде серуендеп жүріп соққан қоңырауы ұялы телефонмен алғашқы байланыс орнату саналады. Купердің өзі таратқыштан сигнал жіберу хаттамасының негізгі құрастырушысы еді. Ал ол қолданған телефонның салмағы, яғни ең алғашқы ұялы телефон 1,15 килограмм тартатын.

Сол уақыттары Нью-Йорк әлемдегі ұялы байланыстың базалық станциялары орнатылған әлемдегі жалғыз нүкте болды, төрт жылдан соң Чикагода 2000 абоненттік тәжірибелік ұялы желі құрылды. Ал 1979 жылы бұл өнертапқыштық жаңалыққа Күншығыс елі зор қызығушылық білдіріп, 88 базалық станциядан тұратын алғашқы ұялы байланыстың қызметін бастады.
1997 жылы әлемде ұялы желі қызметінің абоненттері 207 миллионды құраған. Бұл жаңалық өндіріске енген уақыттан жиырма жыл мерзім өткеннен соң ғана, миллиардыншы абонент тіркелген. Ал екінші миллиардыншы межеге жетуге бар болғаны үш жыл мерзім қажет болды. Wireless Intelligence зертеулер орталығының мәліметтерінше келесі 3 миллиардтық межеге 2007 жылдың соңында жететін боламыз.
Ұялы байланыс қызметі жылдам өркендеп келе жатқан елдердің алдыңғы қатарында Қытай, Үндістан, Ресей, АҚШ, Пәкістан, Украина елдері келе жатыр. Тұтынушылардың санының артуымен бірге, ұялы байланыс индустриясы да ерекше қарқын алды.

Бұл үрдістен Қазақстан да шеткері қалмады. Ресейден кейін өзінің ұялы байланыс құралын шығаруды қолға алған біздің еліміз үшін 2004 жылдың жөні бөлек. Дәл осы жылы қазақстандық тұңғыш брендтің нарыққа шығуы іске асқан болатын.
Ханымдар үшін арналған қазақстандық бұл өнімнің негізгі бренді Тайваньндық компаниясына тиесілі болса-дағы, «Жетілік» атауын алған марканың дизайны мен мәзірлік құрылымы отандық мамандардың қолынан шыққан. Орта класты нарыққа арнап шығарылған «Жетілік» Софи маркасы Қазақстанның ұялы байланыс индустриясына енуге жасалған алғашқы қадам еді.

Бүкіләлемдік тәжірибе бойынша ел нарығына енген тауарлар арнайы сараптама пен сертификациядан өтуге міндетті. Мұндай қызмет түрін ұсынушы жүйе Қазақстанда да бар. Телекоммуникация құралдарын, арнайы сараптаудан өткізетін «Телсет» орталығында шет елден келетін ұялы телефондар компаниялар мен фирмалардың өтініші бойынша, сынақтан өткізіліп, мемлекет бекіткен стандартқа сай сапасы анықталады. Бұл іске асқан жобада тауар сапасы 30-ға жуық өлшемдер негізінде анықталады.

АҚШ осы жылдан бастап ұялы телефондарға арналған велосипед қозғалысы кезінде зарядтау мүмкіндігін беретін жаңа құрылғыларын шығара бастамақ. Ол негізінен электр энергиясы тапшы немесе велосипедтері көп үшінші әлем елдеріне арнап жасалып отыр. Жаңа құрылғыға деген сұраныс әсіресе негізгі көлігі велосипед болып табылатын 500 миллион қытайлықтың тарапынан болады деген болжам бар.

АҚШ-тың бірнеше электрондық құрылғылар мен бағдарламалар жасайтын компаниялары бірігіп, жер астынан ұялы телефонмен хабарласу мүмкіндігін беретін байланыс жүйесін жасап шықты. Жаңа технология төтенше жағдайда кезінде шахта қызметкерлерін қорғауға мүмкіндік береді. Жаңа жобаның тәжірибелері Питсбургтағы шахталардың бірінде жасалды. Қазір АҚШ үкіметі бұл жаңалықтың өндіріске енуіне рұқсат берді.

Әлемдік ІТ-саланы зерттеуші маркетологтар ұялы телефондар жайлы қызықты ақпараттар таратты. 2005 жыл бойы әлемде ұялы телефондардан жіберілген сәлемдемелер триллионнан асқан. Швеция ұялы телефонға аллергияның болуын ресми мойындаған мемлекет. Егер сіздің бойыңызда осындай сырқат анықталатын болса, швед үкіметінен өтемақы ретінде 250 000 доллар талап етуге құқыңыз бар.

Ұялы байланыстың адам денсаулығына әсерін зерттеуші ғалымдар байланыс орнатудың алғашқы 3-4 секундында сөйлеспей қоя тұруға кеңес береді. Себебі бұл сәтте электромагниттік толқындардың әсері өте көп болады екен. Адам денсаулығына телефонның жағымсыз әсерін азайтудың тағы бір жолы құлақбау тәрізді құрлығыларды пайдалану екен.

Қазір әлемде ұялы телефондардың қолданыс аясы өзінің байланыс орнату шегінен асып кетті. Телефондар өмірдің барлық саласында қолданылуда.
Ұялы байланыстың жұмыс жасау принципі кәдімгі бал арасының ұясының құрылымына ұқсайды. Әрбір аймақта орналасатын базалық станциялар сіздің үздіксіз байланыста болуыңызға мүмкіндік береді. Сіздің өзге абоненттермен сөйлесуіңіз, сәлемдеме жіберуіңіз, ІК-порт немесе Bluetooth жүйесінде мәлімет қабылдауыңыз немесе күту режиміндегі телефон электромагниттік толқындардың өрісімен қатар жүріп отырады.
Біздің барлық сөйлесуіміз толқынжима тудыратын тербелістің төңірегінде жүреді. Қазіргі таңда ұялы телефондар 1800-1900 Мегагерц жиілігінде жұмыс істей бастады, бұл дипазонда толқындар аса күшті болады. Олардың сәулесі адам денесіне еніп, оны қыздырады. Осыдан толқындардың адам ағзасының тіндеріне әсері пайда болады. Электромагниттік сәулеленудің қуатының шамамен 20 пайызы адам миына жетеді екен. Бірақ ұялы телефондардан шығатын жиіліктер аса қауіпті деңгейде емес.
Адам ағзасы кез-келген материя тәрізді, белгілі бір тербеліс жиілігіне ие. Организмнің әр бөлігі әртүрлі жиілікке ие. Сырттан келетін кез-келген жиілік ағза үшін бөгде саналады. Ұялы телефондардан шығатын жиіліктер аса қауіпті саналмайды, бірақ телефондарды бас, ми, жүрек тәрізді үздіксіз жұмыс жасайтын ағзалар маңында ұстамауы керек.
Қазір әлем елдерінде ұялы телефондардың зиянына байланысты көптеген зерттеулер жүргізілуде. Солардың қатарында, Қазақстандағы бірегей Адам және жануарлар физиологиясы ғылыми зерттеу институты да бар

Адам және жануарлар физиологиясы институтында ағзаның функционалдық қызметін анықтайтын құрылғы көмегімен Адамның жүрек қағысы зерттеліп, ол толқын түрінде компьютерге беріледі. Бұл жаңаша әдістің көмегімен адам ағзасындағы реттіліктің бұзылуы мен оны реттеу жолдары анықталады. Ағзаны зерттеудің жаңаша жобасының басты артықшылығы – қызметінде ақауы бар органды ешбір дәрі-дәрмексіз температуралық өзгеріс арқылы қалыпқа келтіру жолы анықталады. Адамның белгілі бір тербеліс жиілігінде өмір сүретінін ескерсек, оған сырттан әртүрлі жиіліктегі, мәселен, ұялы телефондардан келетін тербелістер әсер етуі мүмкін, алайда ол толқындардың Адам денсаулығы үшін әсері елеулі емес дейді ғалымдар.
Өте көп тербелістерді Күн сәулесі, ғарыштан келетін сәулелер, телестансалар, толқынжималар мен телефондар тудырады. Бірақ ұялы телефонның өзі жеке тұрғанда оның тербелісі өте төмен қуатқа ие. Сол себепті ұялы телефондар адам денсаулығына өте күшті әсер етпейді.

Ұялы телефонды сатып алу кезінде, оның SAR-өлшеміне, яғни телефонның сәулелендіру деңгейіне мән беріңіз. Бір ғана телефон маркасының әртүрлі моделінде бұл деңгей әртүрлі болуы мүмкін. Мүмкіндігінше, ұялы телефонмен ұзақ сөйлеспеуге тырысыңыз, ал ұйқы режимін телефоннан жететін сәуле мен электромагниттік өріс бұзбасын десеңіз, байланыс құралын түнгі уақытта өшіріп қойғаныңыз абзал. Қалай десек те, ХХ ғасырдың бұл жаңалығы коммуникация мен ақпарат дәуірі саналатын ХХІ ғасырда адамзаттың сенімді көмекшісі болып қала бермек.

2007-06-29T01:50:00.000-07:00

ҚАЗАҚСТАН КАРТОГРАФИЯСЫН ДАМЫТУДЫҢ ПЕРСПЕКТИВАСЫ

КІРІСПЕ…………………………………………………………………………....2

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1. «КАРТОГРАФИЯ» ҰҒЫМЫ.............................................................................3
а) Карта пайдаланудың қысқаша тарихы…………………………………5
ә) Карта пайдалану деңгей…………………………………………………8
б) Картографияның салалалары…………………………………………...9

2. ЖАҢА КАРТОГРАФИЯЛЫҚ ӘДІСТЕМЕЛЕР ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚАЗАҚСТАНДА ҚОЛДАНЫЛУЫ……………………………………………...9
а) ГАЖ-дың карта құрастырудағы рөлі....................................................10
ә) Зерттелетін аймақтың картасын құрастыру..........................................12
б) Аннотация және оны құру жолы.......................................................... 14
в) Карталарды безендіру. Қағаз бетіне басып шығаруға әзірлеу............14

3. ҚАЗАҚСТАН КАРТОГРАФИЯСЫНЫҢ ҚЫСҚАША ТАРИХЫ...............15
а) Геологиялық карталар............................................................................17
ә) Жер қойнауын мемлекеттік геологиялық зерттеу...............................19
б) Тұңғыш Ұлттық Атлас...........................................................................20
в) Картография – пән ретінде....................................................................22

ҚОРЫТЫНДЫ.......................................................................................................24

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...........................................................................................25

КІРІСПЕ

Қазіргі картография – ежелгі немесе осыдан 30 жыл бұрынғы қолданылу мақсатын түбегейлі өзгертті. Ежелгі Египетте, антикалық Грекияда және Рим тәрізді басқа да өркениет ошақтарында карталар бойынша арақашықтықтар мен аудан табудың қарапайым тәсілдері қолданыла бастады. Алғашқы адамдар өздерінің жүріп өткен жолында мол азық қорлары бар аумақтарды байқаса, келесі жолы осы орынды адаспай табу мақсатында ағаштардың қабықтарына әр түрлі таңбалармен шартты белгілер тастап отырған. Алғашқы қолданысы жол бағдарлаудан басталған карта тарихы орта ғасырларда, әсіресе Ұлы географиялық ашулар кезеңінде жиһангез-саяхатшылар үшін жаңа жерлер мен байлықтарды игеруде таптырмас құрал болды.
Қазір картография ғылымы жаңа заманауи технологиялар мен бағдарламалардың пайда болуымен өзінің зерттеулеріне ғарыштан түсірілген әуесуреттерді, сондай-ақ сандық карталар жасуға мүмкіндік ашқан әртүрлі компьютерлік бағдарламаларды қолдануда.
Осы жұмыста картография ұғымы мен оның қалыптасу тарихына, картография ғылымының бүгінгі міндеті мен іске асыру тетіктері қарастырылған. Сондай-ақ, тақырыпқа сай, өз еліміздегі картография ілімінің тарихы мен қалыптасу жолы сипатталып, оның даму мүмкіндіктері мен осы саладағы кейбір мәселелерді шешу жолдары көрсетіледі.
Курстық жұмысты жазу барысында әр түрлі әдебиеттер мен әлемдік ғаламтор желісінің мәліметтері пайдаланылды.

“Картография” ұғымы

Картаны пайдалану – картографиялық өнімдерді (карта, глобус, атлас, т.б.) тәжірибелік, ғылыми, мәдени-ағартушылық, оқу салаларында, оның ерекшеліктері мен бағыттарын үйрететін картографиялық өнімдермен жұмыс істеу әдістері жасалатын, алынған нәтижелердің сенімділігі мен ықпал ету деңгейіне баға берілетін картографияның бір бөлімі.
Ерте заманнан қазіргі күнге дейін карталар жергілікті жердің бағдары мен теңіз және құрлық үсті маршрут-сызбаларын анықтауда қолданылып келсе, бүгінгі күнде карталар ғарыш пен әуе бассейніндегі навигациялық қызметті атқаруда. Карталарды Жер мен қоғам туралы білімді беруде, инженерлік құрылысты жобалау құжаттарында, өнеркәсіп, ауылшаруашылық нысандары мен қалалар және басқа да елді-мекендерді орналастыруды жоспарлауда кеңінен қолданылады. [7]
Картография – табиғат пен қоғамның құбылыстарын географиялық карта мен басқа да картографиялық өнімдерді кескіндеу және оларды құрастыру, пайдалану әдістерін зерттейтін ғылым. Әрбір географиялық картаның өзіндік атқаратын қызметі болады. Оны білім мен өндірістің белгілі бір салаларындағы мамандар, туристік-танымдық жорық жетекшілері, оқушылар білім мен маңызды ақпарат көзі ретінде қолданады. Картаны құрастырушылар кескіндейтін аумақты терең зерттеп, оқып үйренген сайын сол аумақта орналасқан нысандар мен құбылыстардың ерекшеліктерін айқындап, ашып көрсетеді. Картография құрылымы жағынан күрделі пәндер жүйесін құрайды, оның маңызды құрамды бөліктеріне – картатану, картографиялық ақпараттану, математикалық картография мен картометрия, сондай-ақ картаны жобалау мен құрастыру, безендіру, жасау және пайдалану әдістемесі кіреді. [7]
Карталардың көмегімен ғылыми-зерттеу жұмыстарын, қоршаған ортаны қорғау мен қалпына келтіру іс-шараларын, табиғи ресурстарды тиімді пайдалануды жобалайды. Карта әскери өмірде де қолданылады, әрі ел қауіпсіздігін қамтамасыз етуде де маңызға ие. Картографиялау үдерісінің өзінде де карталар жаңа өнім жасаудың негізі мен бастауы болып табылады. Картографияның міндеті ретінде осыған дейін тек картаны құрастыру қарастырылып келсе, ХХ ғасырдың ортасынан бастап, оны пайдалану маңыздылыққа ие болып отыр. Мемлекеттік стандарттар мен энциклопедиялық басылымдарда, оқулықтар мен сөздіктерде «Картография –карта жасау мен пайдаланудың өндірісі мен ғылыми саласы»,-деген ұғыммен түсіндіріледі. Ғылым мен тәжірибеде картографиялық зерттеу әдістері алуан түрлі. Ол көптеген теориялық ізденістердің ажырамас бөлігі. Тіпті карталар Жер мен қоғам туралы ілімдердің тірек негізіне айналып үлгерді. Картографиялық әдістер физикалық география, геология, геофизика, әлеуметтану, экономика және тарих ғылымдарында кеңінен қолданыс табуда.
Карталарды таным құралы ретінде пайдалану жаңа экология, медициналық география, салыстырмалы ғаламтану (планетология) тәрізді ғылым салалаларының дамуына мүмкіндік берді. Картографиялық әдістер халық шаруашылығының нысандарын жобалау-жоспарлау жұмыстарына қатысты маңызды шешім шығаруда, аумақтық-өндірістік кешенді дамытуда, табиғатты қорғауда қызмет етуде. [7]
Картографиялық зерттеу әдістерін қолданушы маман картограф картаны еркін «оқуға», құрастыру ұстанымдары мен бейнелеу және әзірлеу технологияларының тәсілдерін білуге міндетті. Сонымен қатар, ол модель түрінде карта бетіндегі бар дүниені ұсына білуі әрі осы туралы ақпарат бере білуі тиіс. Ең маңыздысы, картограф өнімін тұтынушының картаны пайдалана отырып, картографиялық бейнені өңдеуде қолданған амалдардан адаспай, жақсы бағдар алуы, оның мүмкіншіліктері мен шектерін айыра білуі, картадан алынған мәліметтердің сенімділігіне қатысты түсінігінің болуы тиіс. [5]
Картатану – географиялық карта мен оның түрлері, қасиеті мен элементтері, даму тарихы пайдалану әдістемелерін зерттейді. Математикалық картография – жер беті мен ғылымдағы аспан денелерін жазықтықта кескіндеудің математикалық әдістерін зерттейді. Картографиялық ақпараттану – картаны жүйелеу және оларды талдау, бағалау, сақтау тарату мәселелерін қарастырады. Картометрия – картадағы әр түрлі географиялық нысандардың сандық сипатының мазмұнын айқындайтын картографияның құрамдас бөлігі. Картаны безендіру – картаны көркем және графиктік безендірудің әдістері мен құралдарын жасап, оны басып шығаруға әзірлеуді оқып үйретеді. Топография – географиялық және геометриялық әдістерді пайдалана отырып, жергілікті жерді оқып үйрену негізінде ірі масштабты карталарды құру жолдарын зерттейді.
Картографияның басқа ғылымдармен байланысы өте кең. Мәселен, қоғамдық ғылымдар ішінде, тарих, экономикалық география; жаратылыстану ғылымдарының ішінде, физикалық география, ландшафтану, геология, климатология, топырақтану, өсімдіктану, жануартану салаларымен байланысты. Астрономиялық, геодезиялық өлшеу жұмыстарының нәтижесінде картография жердің пішіні мен мөлшері, ауданы, белгілі бір нүктенің географиялық орны туралы ақпарат алу мүмкіндігіне ие болды.
Картографияның міндеті – халықты шаруашылық пен мәдени қажеттілігін өтейтін заман талабына сай, сапасы жоғары географиялық карталар мен атластар, глобустар және басқа да картографиялық өнімдермен қамтамасыз ету.
Географиялық карталар еліміздің аумағын қамтып,табиғатын қайта түлетіп, шаруашылықты дамытуға қажетті ақпараттар сақтаған қуатты құрал болып табылады. Картография және топография негіздері курсын оқытудың мақсаты картографияның ғылыми негізі болып саналатын картатану, математикалық картография, картометрия және топографияның теориялық негіздерімен таныстыру арқылы студенттердің географиялық картаны біліп, түсініп оқи білу дағдыларын қалыптастыру.

Карта пайдаланудың қысқаша тарихы

Алғашқы қауымдық құрылыс қоғамында-ақ, картографиялық суреттер жазу пайда болғанға дейінгі ұзақ уақытта кеңістікті бағдарлау және нысандар мен заттардың қоршаған ортада орналасуын түсіну үшін қызмет етті. Ежелгі Египетте, антикалық Грекия мен Рим тәрізді басқа да өркениет ошақтарында карталар бойынша арақашықтықтар мен аудан табудың қарапайым тәсілдері қолданыла бастады. Картада бейнеленген нысандардың пішіндері мен бағдарлауы бағаланды, өлшемдері табылды. Орта ғасырларда, әсіресе, Ұлы географиялық ашылулар дәуірінде, карталар теңізде жүзушілердің, жер кезген жиһангездердің, байлық іздеген көпестердің қажетті дүниесіне айналды. Теңіз жолдарының ашылып, теңіз арқылы байланыстардың дамуы сол кезең үшін жаңалық болып көрінетін карталарды пайдалану әдістерін өмірде қолданудың толық жүйесіне көшуге ықпал етті. Орта ғасырдың географы Герард Меркатор (1512-1594) өзі құрастырған картографиялық өнімдердің тәжірибе жүзінде қолдану қажеттілігін ескере отырып, қосымша сілтемелер мен нұсқаулықтар беріп отырды. Мәселен, 1541 жылы даярлаған глобусын арнайы «Глобусты пайдалану туралы кітап» аталатын нұсқаулықпен толықтырды. 1569 жылы жарық көрген бірінші рет цилиндрлік проекциялау қолданылған, 18 беттік картасына Меркатор «Жергілікті жерде арақашықтықты өлшеу әдістері» аталған ақпараттық бет енгізді, сонымен бірге, навигациялық сұрақтарды шешу үшін пайдаланылатын «Бағыттар көрсеткіштерін пайдаланудың қысқаша сілтемелері» деген сызба қоса берілген. Алғашқы ғылыми зерттеулер үшін карталар пайдалану тәжірибесі XVIII-XIX ғасырларға жатады, осы кезеңдегі ғылым (атап айтқанда, геология, география, климатология) көмегімен алынған ақпарттар мен мәліметтердің жүйеленуі – алғашқы ғылыми карталардың жасалуына оң ықпалын тигізді. Өз кезегінде мәліметтердің картографиялық түрде үлкен аумақты қамтып таралуы жаңа саналуан салыстырмалы географиялық зерттеулердің жасалуына түрткі болды. Ал карталардың өзі осындай зерттеулердің құралы болып, адамдарға көбірек қызмет ете бастады. [7]
Көптеген табиғи және ғаламдық заңдылықтар карталар көмегімен айқындалды. Бір құбылыстың екінші бір құбылыспен байланыстары анықталды, тіпті әлі ашылмаған ойкумендер турасында болжамдар жасала бастады. Мәселен, Ф. Бюаштың 1753 жылы карта арқылы Жер шарындағы тау тізбектері мен өзендердің орналасуын зерттеген еңбегін атап өтуге болады. 1817 жылы А. Гумбольдт Жер шарындағы жылудың таралу заңдылықтарын анықтауға ұмтылып отырып, бірінші рет изотермдік карта жасап шығарды, оны талдай келе, климаттық зоналарды ашты. Карта көмегімен ол өсімдік жамылғысының зоналық ерекшеліктерін тапты, одан кейін осы салада еңбек еткен Докучаев та картаны сараптау нәтижесінде, географиялық ортаның белдемдігі (зона) бар екенін дәлелдеді. Вегенердің картаға сүйеніп, Бразилия мен Африканың атланттық жағалауларының ұқсастығын табуы, кейіннен «Құрлық дрейфі және қазіргі ғаламдық тектоника» теориясының пайда болуы мен дамуына жол ашты.
Қазақстан картографиясы туралы сөз болғанда, орта ғасырлардағы көптеген тарихшылардың географ қызметін атқарғанын байқаймыз. Марко Полоның ізімен Шоқан Уәлихановтың «Қашқарға сапары туралы» «Ыстықкөлге саяхат» жазбалары картографиялық еңбек ретінде өте құнды, алайда Уәлихановтың қазақ картографиясына қосқан үлесі блек және ұзақ зерттеуді талап етеді. Қазақстан картографиясы өз дамуында Ресей картографиясымен өте тығыз байланыста болды. Оның себебі де түсінікті; патшалық Ресейден КСРО-ның күйреуіне дейінгі 300 жылдан астам уақыт біз орыс империясына бодан болдық. Ғылым тұрғысында осылайша, сабақтастық қалыптасты.
ХІХ ғасырда картаны пайдалану тарихындағы басты тұлғалардың бірі – талантты географ, картограф және геодезист, Еуропалық Ресейдің гипсометриялық картасын тұңғыш құрастырушы, Орыс география қоғамының көрнекті қайраткері, Петербург пен Париждің Ғылым академияларының мүше-корреспонденті А.Тилло (1839-1899) болды. Тиллоның алғашқы ғылыми зерттеу жұмыстарында картаны құрал ретінде пайдалануы Орталық Ресейдің магниттік өрістерінің таралуын анықтауға арналды. 1887 жылы А.Тилло карта бойынша ғаламдық таулы аймақтардың таралу заңдылықтарын зерттеуге бет бұрды. Ол әлемнің басты су бөлінісі шекарасын анықтады, материктердің геометриялық орталықтарын есептеп шығарды, кейіннен 1889-1892 жылдар аралығында Жер шарының ендік белдеулерінің орташа биіктігі мен тереңдігін анықтады, «қиын параллельдерді» ашты, құрлықтың белгілі бұзылу зоналарының геологиялық тек-түріне талдау жасады. Тиллоның Еуропа шегінде және Азия аумағындағы өзендердің ұзындығы мен өзен бассейндерінің ауданын өлшеген өте ауқымды картографиялық жұмыстарын классикалық дүние санауға болар: жұмыстың орасандығын мына сан дәлелдеп береді: тек қана Ресейдің Азиялық бөлігінде 3000-ға тарта өзен ұзындықтары мен бассейндерінің аудандарын анықтаған. Ю. Шокольский картаны таными құрал ретінде жоғары бағалады. Ол «Карта – географтың ең басты қаруы»,-деп жазды. Картаның көмегімен географ өзінің зерттеу жұмыстарын даярлайды, оған өз нәтижелерін енгізеді, ал карталар өз кезегінде олардың алға қарай жылжуы үшін қызмет етеді. Карта – адамға бүкіл әлемді бірден-ақ көруге мүмкіндік беретін, Жер шарын танып-білудің жалғыз ғана таңғажайып қаруы. «Географияда картаны қажетсінбейтін сұрақ жоқ, сондықтан географ картаны толық білуі тиіс»,-деп жазады А. Берлянт. Шокольскийдің жолымен картометрия мен морфометриялық сұрақтармен Н.Волков., Г.Гинзбург., В.Философов., т.б., ғалымдар айналысты. Әсіресе, Волковтың карта бойынша ұзындық, аудан, көлем өлшеу мәселелері енген, карталар мен картометриялық жұмыстарының дәлдігі қарастырылған, морфометрияның жеке бөліктерінің негіздері талданған «Картометрияның ұстанымдары мен әдістері» атты монографиясы (1950) іргелі еңбек еді. С.Д.Муравейскийдің еңбегі гидрологияда картаны пайдаланудың терең әдістемелерінен тұрды. Оның өзен-көл морфометриясы бойынша зерттеулері картографиялық және математикалық зерттеу тәсілдеріне классикалық түр үлгісін береді. Кеңестік кеңістікте географияның жаңа бір бұтағы – экономикалық география пайда болды Және ол бірден-ақ әлемнің қалыптасуы мен әлемді танудың зерттеу құралы етіп картаны алды. Экономикалық географияның бастауында карталар мен картографиялық талдауларға бірінші және негізгі мән үстеген ғалым Баранский болды. Ол «карта географтарға далалық зерттеу жұмыстарында ғана емес, «ғылыми кабинеттердің тыныш жағдайында» да қажет екендігін, далалық зерттеулерден келген мәліметтер қоры арқылы да бөлмеде отырып, географиялық заңдылықтар мен олардың кеңістікте таралуын, құбылыстардың қатынасы мен мазмұнын ашуға болады»,-деп атап өтті. [5]
Баранский құбылыстың байланыстарын диалектикалық тұрғыда талдай келе, картаға өз бағамдауыңды енгізуді географиялық ойлаудың басты ерекшелігі ретінде көрді. Ол географияда картаның мәні мен рөлін анық сипаттап берді:
1) Карта – географияның «әліп-биі», яғни географиялық зерттеулердің бастапқы және соңғы сәті; 2) Карта – көру-бақылау мүмкіндігі шетеулі адам мен зор өлшемді географиялық зерттеулердің нысаны – Жер шарының беткі деңгейі арасындағы қажетті «көпір»; 3) Карта – географиялық заңдылықтарды анықтау құралы; 4) Карта – географияның екінші «тілі»; 5) Карта – географиялылық талаптарының бірі;
Картографиялық әдістің ғылыми танымға ие болуы – картограф Салищев есімімен де тығыз байланысты. Әдіс теориясының идеясы мен қолданысқа енуінің негізін қалаған дәл осы Салищев болатын. Ол географиялық карталар іс құралы ретінде маманға қызмет ете отырып, құбылыстардың жаңа байланыстары мен таралу заңдылықтарын орнататындығын бірінші рет ерекше атап өті. Сонда «Нақтылықты зерттеу мен үйретудің картографиялық әдісі» деген ұғым ең алғаш рет қолданылған болатын. Осы сәттен бастап, қазіргі зерттеулердің картографиялық әдістерінің дамуының жаңа бір парағы басталды.
Салищев картографиялық әдістер туралы түсінікті дамытты, оған толық түрде анықтама берді. Оны «жаңа білім мен түсінік алуда, сипаттау, талдау, құбылыстарды тану және болжам жасау үшін, кеңістіктегі байланысты үйрету мақсатында карталарды пайдалану»,-деп сипаттады. Және ол осы мәселе, «Зерттеулердің картографиялық әдістері туралы» (1955), «Арнайы карталар көмегімен нақты сандық анықтамалар туралы» (1963), «Карта бойынша құбылыстарды зерттеудегі талдау әдістемелері» (1968) тәрізді еңбектерінде қайта айналып келіп отырды. Картаны таным мен тәжірибелік құрал ретінде қолдану жайы Гедыминаның еңбегінде де айтылды. Ол «картаға жай еңбек заты, өндіріс өнімі сияқты қарауға болмайды, оның еңбек нәтижесі екенін ұмытпау керек»,-деп, «Картамен жұмыс» немесе «Картаны пайдалану» аталатын картографияның тарауын бөліп қарауды ұсынды. [7]

Картаны пайдалану деңгейі

Алғашында зерттеушілер картаның негізгі артықшылықтары деп оның шолу жасау мүмкіндіктерін қарастырды, яғни карта «жай көзбен көруге болмайтын нәрсені, білімді реттеу мен жүйелеуді, кеңістіктегі заңдылықтарды ашуды ұсына алады»,- деп есептеді. Картаны пайдаланудың дәл осы деңгейіне А.Гумбольдттың, В. Докучаевтың, А.Тиллоның еңбектері жатады. Карта көмегімен айқындалған барлық ғаламдық және аймақтық заңдылықтар сапалық сипатқа ие болды. Картаны талдаудың негізгі әдісі – салыстырмалы географиялық әдіс болды, ал жетекші ұстаным – оқымыстылардың шығармашылық ынтасы еді. Картаны пайдаланудың жаңа деңгейі жаратылыстану ғылымына сандық әдістердің енгізілуімен байланысты. Салыстырмалы түрде, география, геология, тарих және осы сынды ілімдер белгілі бір мағынада басқа ғылымдардан арта қалды. Көш соңында қалудың себептері әртүрлі, бірақ ең қызығы, кейде картаның артықшылығы географияға математикалық формулалар мен көрсеткіштердің енуін баяулатты деген пікірлер де айтылды. Өткен ғасырдың 60-жылдары бұл артта қалушылық азайды, сол кездері сандық заңдылықтарды жүйелеу құралы ретінде картографиялық әдістің жаңа бір қыры ашылды. Бірінше кезекке картаның өлшемдік мәні шықты, математикалық статистика талдаудың негізгі тәсіліне айналды, 60-жылдардың орта тұсындағы картаны пайдаланудың келесі деңгейі алдыңғы деңгеймен тығз байланысты болды. Сол кездің өлшемі бойынша, карталар зерттеудің логикалық негізі ретінде беки түсті. Енді карталардың математикалық дәлдігімен қалпы көбірек тиімді бола бастады. [7]
Сандық әдістен математикалық модельдеуге көшу жүзеге асты. География ғылымдарын математикаландыру картографиялық зерттеу әдістерінің көмегі мен «көпір» қызметін атқаруы арқасында іске асырылды. Ең тиімді жол – математика мен картаны біріктіру болды, картадан алынған мәліметтер негізінде математикалық модельдеу құрылды. Осылайша карта-математикалық модельдеу-карта тізбегі пайда болды. Мұндай зерттеу амалы картографиялық-математикалық модельдеу деген атауға ие болды. Ықпалдастық үдерісінде математикалық әдіс пен картографиялық талдау басқа да көптеген идеялармен, көзқарастармен толықты. Ғылымды математикалау картаны пайдаланудың келесі деңгейіне өтуге даярлады, бұл даярлық зерттеу нысанына деген жүйелі құрылымдық көзқарастан көрінді. Картаны геожүйені үйрену құралы ретінде пайдалану мүмкіндігі қарастырыла бастады, картографиялық өнімдердің жекелеген бөлімдерін ғана емес, бір-бірімен тығыз байланысты кешенді атластар мен тақырыптық карталардың үлкен топтамаларына назар аудару қажеттігі туындады. Карта жәрдемімен геожүйенің бөлек бөліктеріне ғана емес, сонымен қатар, олардың байланыстарына, динамикасына, атқаратын қызметіне үйрету мүмкіндігін беретін әдістер керектігі туындады. [7]
Жүйедегі логикалық түсініктің заңды жалғасы болжамдық бағыт болды. Болжамдардың мазмұны мен затына әртүрлі көзқарастағы ғалым-зерттеушілер, болжамдық бағыттың мақсаты үшін картографиялық әдістерді қолдану мәселесіне келгенде, бәрі де бірауыздан оның тиімділігін мойындады. Картаны пайдаланудың деңгейінің дамуы мен келесі жаңа деңгейлік кезеңге өтуі бұрынғы жетістіктердің құндылығын жоймайды, сандық (картометриялық, статистикалық) және сапалық талдау, математикалық модельдеу мен жүйелі-кеңістіктік қамтудың, нәтижелердің дәлдігі мен қорытындысының жалпы талапқа сай болуының мәселелерін шешуде пайдаланылады. Картаны пайдалану әдістерін өңдеуде картографтар, геодезистер, геологтар мен геофизиктер, инденерлер мен математиктер қатысады.
Картографиялық зерттеу әдістері ғылымның әртүрлі салаларында қолданыс тапты. Олармен жаңа әдістемелермен, нақты ақпартпен, нағыз қажетті шешімдермен толықтыра отырып, өзіне де жаңа идеялар мен көзқарастарды қабылдайды. Картографиялық зерттеу әдістеріне шешуші әсер ететін – географиялық көзқарастың келесі ерекшеліктері көрінеді:картаның затын бейнелік-белгілік модельдеу мен нақтылықты тану құралы ретінде түсіну; карта көмегімен зерттеліп жатқан үдерістер мен құбылыстардың мәніне терең бойлау, әрбір зерттеу нысанына жүйелі көзқарастың болуы; Картографиялық әдістің басқа да жекелеген әдістермен тығыз қарым-қатынасы, карталар мен картографиялық емес ақпаратты ұштастыру; картографиялық талдау нәтижесінде алынған нәтижелердің мазмұнды талқылануына тәжірибелік мәні мен сенімділігіне берілген бағасына ерекше назар аудару.
Қазір жалпы ғылымның математикаға бет бұруы, әсіресе, қашықтықтан зерделеу мен бажайлау, ғарыштық мүмкіндіктерді картография ғылымында кеңінен қолдану мүмкіндігі туған шақта дәлдік пен нақтылық атаулы карта үшін ең алғашқы талапқа айналды. 2006 жылдың 18 маусымы күні өзінің төл ғарыштық «ҚазСат-1» құрылғысын көк жүзіне ұшырған біздің еліміз үшін де енді ғарыштан жеткен суреттер сандық және әуеғарыштық түсірістерді зерттеу кезінде кеңінен қолданылады.

Картографияның салалары

Картографияның негізгі салаларына:
· Картография пәні мен әдістемесі, карта туралы ілім, картографиялық проекциялар теориясы, генерализация мен кескіндеу әдістерінің (шартты белгілер жүйесі) теориялары;
· Картография ғылымы мен өндірісінің тарихы;
· Картографиялық деректерді тану (картографиялық деректер теориясының мәселелері);
· Карталарды жобалау және оларды дайындау теориясы мен технологиясы;
· Карталарды пайдаланудың теориясы мен әдістемесі жатады.
Қазіргі ХХІ ғасырда, картографияда өткен ғасырдың 60-жылдарында ғана пайда болған геоақпараттық картография аталатын саласы қарышты дамып келеді. Қазақстан да бұл үрдістен әлемдік тұрғыда қарағанда, көш ілгері мемлекеттермен иық тірестіре алмағанымен, өзіндік даму жолы айқындалып келеді. Геоақпарат – жер туралы басқа да ғылым салаларымен бірге, геожүйеде жүретін үдерістер мен құбылыстарды зерттейді, бірақ өзінің тәсілдері мен құралдарын қолданады. Олардың негізгілері – компьютерлік модельдеу мен геоақпараттық картографиялау. Картография мен геоинформатика бір-бірімен көптеген бағыттарда байланысты.

ЖАҢА КАРТОГРАФИЯЛЫҚ ӘДІСТЕМЕЛЕР ЖӘНЕ
ОНЫҢ ҚАЗАҚСТАНДА ҚОЛДАНЫЛУЫ

ГАЖ-дың карта құрастырудағы рөлі

ГАЖ дегеніміз – табиғи және әлеуметтік-экономикалық геожүйелерді, олардың құрылымын, байланысын, динамикасын, кеңістік пен уақыттағы тіршілік етуін, географиялық білімдер мен мәліметтер банкісі негізінде компьютерлік белгілеудің көмегін зерттейтін ғылым.
ГАЖ-дың мағынасы болып географиялық ортадағы кеңістік-уақыттағы ақпараттар ағыны табылады. ГАЖ-дың зерттеу әдісі ретінде кеңістік-уақыттағы ақпараттық үлгілеуді айтады. Қазіргі уақытта ғылымдар жүйесінде ГАЖ өзіне лайықты орнын алуда. Оны географиялық зерттеулерді ақпараттандырудың мақсаты мен міндеттерінен көруге болады.
ГАЖ-дың маңызды міндеттерінің бірі – нұсқаларының географиялық ақпараттардың синтезі мен талдауының көптеген орындалуына көмектесетін алгоритмдер мен бағдарламалық құралдарды құрудағы, географиялық зерттеулердің автоматтандырылуы.
ГАЖ-жүйе ретінде географияны, информатиканы, ақпараттар жүйелер теориясын біріктіре отырып, картография және басқа ғылымдардың тоғысқан жерінде пайда болды. Ол таным әдісі ретінде жүйелік тұрғы негізінде электронды есептеу техникаларының ең жаңа жетістіктерін қолданып құрылған жүйе. [6]
Сондықтан қазіргі уақытта ГАЖ табиғи және әлеуметтік-экономикалық үрдістер мен құбылыстарды үлгілейтін, олардың байланыстарын, қарым-қатынастарын, болашақта дамуын болжайтын және шешім қабылдап, басқаруға арналған негізгі ғылым болып отыр. ГАЖ мәліметтерді өңдеу мен картографияда өте күшті графикалық құрал болып табылады. [6]
ГАЖ мынадай маңызды мәселелерді шешеді:
1. Жоғары сапалы картографиялық өнімдерді құру;
2. Мәліметтер базасында ақпараттарды графикалық нысандармен байланыстыру;
3. Мәліметтердің карталық, графиктік, диаграммалық сызба түрінде берілуі;
4. Кеңістіктегі мәліметтерге талдау жасау, орналасқан жерін үлгілеу;
5. Басқару мен шұғыл шешімдерге қолғабыс беру;
6. Мәліметтердің түрлі ақпараттық жүйелермен қарым-қатынас және т.б.
ГАЖ – аймақта таралған ақпаратты жинап, өңдеп, сақтап, талдауға арналған. Адам-бағдарлама-машиналық кешен.
ГАЖ – белгілі бір аумақта пайда болған жағдайда жедел ықпал ету және сол жағдайдың картографиялық және тақырыптық ақпаратын алу.
ГАЖ – аймақтың кеңістік контурынан әртүрлі тақырыптық ақпаратты бірінің үстіне бірін салу – overlay операциясы.
ГАЖ – аналитикалық және картометриялық зерттеу мен талдау. Негізінде кез-келген картаның жоспар жолы ГАЖ арқылы жасалады.
ГАЖ – кез-келген үрдістер мен құрылымдардың өзгеруін зерттеу және олардың жағдайын уақытында үлгілеу.
ГАЖ кеңістіктік ақпаратты көрнекі ету және динамикалық режимді көрсету.
ГАЖ – аумақтар мен қорларды басқару, жылдамдық, сапа, дәлдік.
ГАЖ – ғылым, технология және бизнетің бір жерде тоғысуы.
ГАЖ – кеңістік талдауда картография мен картометриядағы революция.
Қорыта келгенде, ГАЖ – кеңістіктік идеологияға негізделген жаңа қөзқарас, жаңа ойлау. Қазіргі уақытта ГАЖ-дың қолдану аясы кеңеюде, Дәстүрлі қолдануын қарастырсақ: жер ресурстары мен жер кадастрын басқаруда арнайы ГАЖ құрылады. Бұл тек географиялық бағытқа ұсынылған. Тақырыптық картографиялауда ГАЖ картаға аса көңіл бөледі. ГАЖ-да картаны құрастыру дәстүрлі тәсілмен немесе автоматтандырылған картографиялаумен салыстырғанда қарапайым әрі ыңғайлы. Ол мәліметтер базасын құрудан басталады, шыққан мәліметтер, яғни олардың көзі ретінде қарапайым күнделікті қағаз карталарын сандық түрлендіру арқылы қолданылады. Осындай мәліметтер базасын әркелкі аумақтағы, әртүрлі масштабтағы белгілі бір шартты белгілері бар карта құрастыруға мүмкіндік береді. Әр уақытта мәліметтер базасы жаңа деректермен толықтырылып, ондағы басқа деректерді түзетіп,сол мезетте экранға көрсетеді.
Кеңістіктік деректер – нысан немесе құбылыстың пішіні немесе орналасу жағдайын анықтайды. Пішініне байланысты оларды: растрлық және векторлық деп бөледі. Растрлық деректерде – сандық, ғарыштық, әуе және жай суреттер, кез-келген оптикалық сканерленген құжаттар, қағаз карталарын жатқызуға болады.
Атрибуттық деректер – географиялық нысан туралы қосымша дерек береді. Кеңістіктік деректер базалық карта құрастырудың негізі болса, атрибуттық деректер бұл картаға үлкен мағына мен арнайы ерекшелігін береді. Векторлық деректер моделі-графикалық ақпарттардың нүкте, сызық, көп бұрышты түрде берілуін айтады. Ол дискретті нысандардың, мысалы, құбыр, жол, аудан шекараларына қолданғанға ыңғайлы. Ал растрлы деректер моделі ақиқат тең ұяшықтарға бөлінген пикселдер түрінде көрінеді. Олар деректерді сақтауға және талдауға ыңғайлы. Әр ұяшықтың класқа немесе категорияға қатыстылығын анықтайтын мәні болады.
Кез-келген ГАЖ-дағы деректерді 5 үрдіс қамтамасыз етеді: енгізу, манипуляция, басқару, сұраныс, визуализациялау. [6]

Зерттелетін аймақтың картасын құрастыру

ESRI фирмасының бағдарламалық өнімі ArcGIS-те ГАЖ толық каталог түрінде құрылған, яғни мәліметтерді өңдеудің жоғарғы деңгейлі мүмкіндігі бар. ArcGIS - бұл өзара байланысты ArcMap, ArcCatalog, ArcToolbox базалық мүмкіндіктердің жиыны. Бұлар бірігіп картографиялау, мәліметтерді басқару, кеңістіктік талдау, мәліметтерді редакторлау және оларды геоөңдеуден өткізу сияқты түрлі дәрежелі қиындықтағы ГАЖ-функцияларды шешуге мүмкіндік береді. ArcGIS – ГАЖ қолданушылардың үлкен қауымына арналған толық-функционалды, масштабталған жүйесі.
ArcMap – картаны құрастыру мен мәліметтерді редакторлау, сондай-ақ картографиялық талдау үшін қажет. Бұл қосымшада негізгі жұмыс картамен жасалады. Картаның бетінде географиялық мәліметтерді карта қабаттарының жинағы, легендасы, масштабтық сызығы, солтүстік бағыт және басқа элементтерді сақтайтын терезесі, яғни компоновка болады.
ArcMap-та картада 2 қосымшамен жұмыс жасалады:
1) Географиялық мәліметтер негізінде – географиялық қабаттармен жұмыс жасауға, әртүрлі символдарды анықтауға, анализ жасауға мүмкіндік береді. Мұнда негізгі картографиялық жұмыстар жасалады.
2) Компоновка негізінде – карталарды безендіру, яғни легенда құрастыру, тақырыбы, масштабы жасалады, көрсетіледі, картаның солтүстік бағыты, қағаз өлшемі беріледі.
ArcCatalog – геомәліметтердің базасын құрастыру мен кеңістік мәліметтерді басқару үшін, сонымен қатар, метамәліметтерді құру, көру, басқару сияқты функцияларын атқаратын қосымшасы. Біздің ГАЖ-дың барлық мәліметтерін құрылымдауға және басқаруға көмектеседі. Ол географиялық мәліметтерді іздеуге, көруге арналған құралдар, метамәліметтерді құрастыру, көру, басқару, әртүрлі мәліметтер жиынын тез ашып көруге, географиялық мәліметтерді құрылымдауға арналған құралдар ұсынады. ArcMap-қа ұқсайды, бірақ ерекшелігі – редакция жасалмайды. ArcToolbox – мәліметтерді геоөңдеудің конвертациясы. Геомәліметтерді өңдеуге арналған көптеген құралдарды сақтайтын қосымша.
ArcMap, ArcCatalog және ArcToolbox әртүрлі ГАЖ-функцияларды біріге отырып өңдейді. Мысалы, ArcCatalog-та картаның құжатын табамыз да, оны ArcMap-та екі рет шерту арқылы ашуға болады. Кейіннен, ArcMap-та ArcToolbox көмегімен өзгертулер келтіруге болады.
Қазіргі таңда әлем бойынша, картографияның перспектвасы ретінде танылған сандық немeсе электрондық картография біздің еліміз үшін де жат емес. Мәселен, даму бағытының бірі – Ұлттық Атласты (ЭкоАтлас деген атауға ие) құрастыру барысында география институтының мамандары ArcGIS бағдарламасын қолданған, сол сияқты басқа да елімізде карта жасау ісімен айналысатын мекемелер осы бағдарламаларды қолданады.
ArcGIS-те жұмыс жасамас бұрын кеңістікте өз орнын тапқан, яғни байланған топонегізді ала отырып, оны сканерден өткізіп, ArcGIS прграммасына орнатамыз. Осыдан кейін негізгі – керекті қабаттарды құру, оларды сандық түрге келтіру, қабаттың ішінде маңызды мәліметтерді енгізу үшін атрибуттар кестесін ашу кезеңдері басталады.
Arccatalog-тағы vector папкасынан тышқанның оң жағын шертіп → жаңа (new) → қабат (shapefile) → терезе ашылады→ атау береміз → бейнелеудің қажетті түрін таңдаймыз (нүктелік, сызықтық, полигон) → координата жүйесін беру үшін Редакторлау (Editor)→Таңдау (Select) немесе Import→ Координата жүйесі проекциясы (Projected Coordinate System) → Пулково 1942 → керек зонаны таңдаймыз → ОК → ОК.
Осы Arccatalog-та ашылған қабатты ArcMap-қа шақырамыз. Ол үшін ArcMap-тан "+" тетігін басамыз. Ашылған терезеден vector папкасындағы бізге қажетті қабатты шақырамыз, яғни Add. Әрбір Shapefile 6 құрамдас форматтан тұрады. "Оларды Мой Компьютер" арқылы ашқанда көреміз. Қабаттармен жұмыс істегенде сандық түрге келтіре отырып, сол нысандарға талдау бере кетеміз, яғни Атрибуттар кестесін ашамыз.
Редактор → Жұмысты аяқтау → Керек қабатқа барып, панелін ашамыз да, "Атрибуттар кестесін ашуды" таңдаймыз→ нысандардың атын жазу үшін жаңа жол ашу керек, опции → жол қосу (добавить поле) → жол атын береміз. Оның түрін таңдаймыз:
1.Қысқа сандар (Short integer)
2.Ұзын сандар (Long integer)
3.Бөлшек сандар (Double)
4.Мәтіндік (text)
Shapefile – сызық, нүкте, полигон түрінде болады. Ол 6 құрамдас бөліктен тұрады. Егер осы құрамдас бөліктердің біреуі кем болса, қабат ашылмайды. Сондықтан, кез-келген қабатты бір жерден екінші жерге көшіру үшін міндетті түрде 6 құрамдас бөлігін түгел көшіру керек. Кез-келген қабатпен жұмыс істегенде барлық нысандарды санатқа бөлеміз. Картасы құрастырылып отырған аумақтағы барлық нысандар салынып болған соң, әрбір нысанды өз санаты бойынша категорияға бөліп, жеке-жеке символ береміз. Яғни, пішінін, түсін, сызықтық нысан болғанда қалыңдығын және т.б. анықтаймыз. Нәтижесінде әрбір нысан өз категориясы бойынша белгілі бір шартты белгіге ие болады. [6]
Карта бетіндегі нысандарды жазу технологиясы, мәтіндік баған құру, онымен жұмыс жасау жолдары. Географиялық нысандардың категорияларына қарай атауларына шрифт өлшемдерін таңдау. Кез-келген географиялық обьектілер белгілі бір ақпарат көзі болып табылады. Олардың әрқайсысының өзіне тән мәліметі(атауы, морфометриясы, морфолгиясы) болады. Мысалы, таудың атауы, биіктік өлшемі, көлдердің атауы, тереңдігі, көлемі және т.б. Барлық географиялық карталарды құрастыруда карта бетіндегі нысандардың атауы жазылады, негізгі географиялық ақпарат беріледі.

Аннотация және оны құру жолы

Геометриялық әдіспен – полигон, сызық, нүкте түрінде берілген кеңістіктегі нысандар туралы мәліметтер карта бетінде жазу арқылы береді. Мұндай картографиялық мәліметтерсіз картаны оқу мүмкін емес. Сондықтан, әрбір нысанды салғанда, оның сандық және сапалық көрсеткіштерін немесе атауларын атрибуттар кестесіне толтырамыз. Электронды карталар жасау барысында аннотация жасау міндетті емес.
Аннотация дегеніміз – нысандардың сандық және мәтіндік мәліметтерден тұратын жеке қабат. Аннотация құру жолы:
Нысандардың қажетті мәліметтері жазылған соң, мысалы, елді мекендердің атауы name жолы арқылы категорияға бөлініп, карта бетіне жазылады. Нысандардың атауы тек бір бағытта ғана жазылады. Мысалы, оң жаққа, бірнеше қабаттың мәліметтері осы әдіспен жазылған жағдайда бір-бірімен араласып, оқылмай кетуі мүмкін. Сондықтан, жеке аннотация қабатын құрып, олардың орнын ауыстыруға болады. Осы жұмысты іске асыру үшін келесі функцияларды атқарамыз: ArcMap-та сол қабатқа барып, оң жағын басамыз → жазуларды аннотацияға конвертациялау (Convert labels to annotation) → ашылған терезеден осы аннотацияға қажетті мәліметтер болады → байланысты нысандар(feature linked).
Аннотация жасаған кезде ескерілетін жағдайлар:
- карта масштабын көрсету керек;
- аннотациямен жұмыс жасағанда карта бетіндегі обьекттердің картографиялық заңдылықтарын қатаң сақтау керек.

Карталарды безендіру. Қағаз бетіне басып шығаруға әзірлеу

Мәліметтер түрінде (Data view) – кеңістіктегі нысандарды бейнелеу, мәліметтерді енгізу, түстерін таңдау, атауларын немесе жалпы мәліметтерін жазу, яғни редакциялау жұмысын жүзеге асырамыз.
Компоновка түріндегі(Layout view) – картаны безендіру, қағаз бетіне басып шығаруға дайындау жұмысы жүзеге асырылады.
1.Өзімізге қажетті масштабын көрсетеміз, карта қағаз бетіне симаса, қағаз өлшемін үлкейтеміз. Ол үшін Бет пен баспа параметрі( Page and print set up) командасын ашу керек. Оны екі жолмен ашуға болады:
1.Файл арқылы
2.Картадан бос кеңістікте тышқанның оң жағын басу арқылы.
Ашылған терезеде бірнеше операциялар орындалады. Мұнда тек қағаз өлшемі ғана емес, қағаз бетіне басып шығару жұмысы жүзеге асырылады.
1.Name командасында принтердің немесе плоттердің атын көрсетеміз.
2.Paper – қағаз өлшемін таңдаймыз.
3.Orientation:1)Портрет (Portret)
2)Альбом (Landscape)
Карта тақырыбын жазу үшін келесі командаларды орындаймыз:
Қою(Insert) → Аты (Title)→
Карта масштабын жазу
Карта бетінде масштабты 2 жолмен көрсетуге болады: сызықтық және сандық.
Сызықтық-Scale bar
Сандық-Scale text
Қою (Insert) → Сандық (Scale text)
Солтүстік бағдарды шақыру
Қою (Insert) → Солтүстік бағдар (North Arrow)
Карта легендасын құрастыру
Карта легендасы – карта бетіндегі нысандарды оқу үшін құрастырылады. Оларды шартты белгілер деп табылады. ArcGIS-те шартты белгілерді құрастыру үшін әрбір қабатта көрсетілген нысандар мен мәліметтерді компоновкада карта бетіне шақырамыз. Кез-келген картаны құрастыруда картадан тыс бос орындардың барлығын шартты белгілерді қоюға пайдаланамыз.
Қою (Insert) → Легенда (Legend) → ашылған терезеде 2 баған бар:
1)Maplayers 2) Legend items → Далее → Аты → шрифт өлшемі → Далее → шартты белгінің ені мен ұзындығы → Дайын.
Картаны безендіру жұмыстарынан кейін дайын болған картаны қағаз бетіне басып шығару үшін төмендегі операциялар орындалады. Карта өлшемін тексереміз.Оның 3 түрі бар. Ол үшін, яғни оң жағын басып,
1. Бет пен баспа параметрі ( Page and print set up ) → Use printer paper settings → Show printer margins on layout
2.File → Print previe 3. File → Print → Number copies → OK
Жалпы географиялық және тақырыптық карталар – табиғат, шаруашылық, әлеуметтік орта, экожағдай туралы кеңістік ақпараттардың негізгі көзі. Жалпы картография бірнеше тақырыптық салаларға бөлінеді: геологиялық, топырақ, гидрографиялық, экономикалық, әлеуметтік, т.б. Картографияның тағы бір ерекше бағыты – экологиялық картография. Оның мақсаты – экологиялық жағдайды саралау, экожүйе мен адам денсаулығына әсер келтіретін табиғи орта факторларын қарастыру. Экологиялық картографияны кең көлемде табиғатты қорғауға бағытталған мемлекеттік, аймақтық бағдарламаларды жобалауда қолданылады.

Қазақстан картографиясының қысқаша тарихы

1919 жылдың 15 наурызындағы Жоғарғы геодезиялық басқарма құру туралы Декретімен, Халық шаруашылығы Жоғарғы Кеңесінің ғылыми-техникалық бөлімі жанынан КСРО геодезиялық қызметі ұйымдастырылды.
Қазақстан аумағында, сол кезеңнен 1945 жылға дейін барлық топография-геодезиялық және картографиялық жұмыстар Батыс-Сібір Аэрогеодезиялық топографиялық кәсіпорыны мен Орта-Азия Аэрогеодезиялық кәсіпорынының топографиялық-геодезиялық тобының күшімен орындалды. 1945 жылы Алматы Қазақ Аэрогеодезиялық кәсіпорны ұйымдастырылды. 1945-1947 жылдар аралығында Қазақ ССР-ының бүкіл аумағында 1:1000000 масштабтағы мемлекеттік картографиялау мақсатындағы түсірімдерді аяқтау міндетін мақсат етті. Қазақ Аэрогеодезиялық кәсіпорыны өзінің жұмысын 1945 жылдың 1 қаңтарында бір далалық топографиялық топ және Талғар станциясындағы стационарлық базасымен бастаған болатын. 1991 жылы Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік алуына орай, геодезия және картография саласының барлық құрылымдары да қайта қалыптасты.
Қазақ КСР Президентінің 1991 жылғы Жарлығымен, барлық мемлекеттік кәсіпорындар мен мекемелер одақтың бағыныштылығынан шығарылып, Қазақ КСР Үкіметінің қарауына берілді, Қазақ КСР Министрлер Кабинеті жанынан Геодезия және картография Бас басқармасы (Қазгеодезия) құрылды. Оның құрамына бұрынғы ГКБ басқармасының барлық кешенді бірлескен экспедициясы, яғни Қазақстан аумағындағы, ұйымдар мен кәсіпорындар, сондай-ақ мемлекеттік геодезиялық аймақтық бақылау инспекциясы (ҚазАГБИ) кірді. 1992 жылы бұрынғы Ұлттық картографиялық-геодезиялық қордың орынына Орталық картография-геодезиялық қор (ОКГҚ) құрылды. Қазақстан Республикасы Президентінің 1996 жылғы Жарлығымен Қазгеодезия таратылып, оның қызметі Жер қатынастары және жерге орналастыру Мемлекеттік комитетіне (Мемжерком), содан кейін 1999 жылы Қазақстан Республикасы Жер ресурстарын басқару жөніндегі агенттігіне берілді.
Қазіргі Агенттік қарамағында мынадай республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорындар бар: “Астанатопография”, “Шығысгеодезия”, “Батысгеодезия”,“Қазгеокарт”, “Ұлттық картография-геодезиялық қор”, “Солтүстікгеодезия”, “Орталықмаркшейдерия”, “Оңтүстікгеодезия”.
Қазақстан Республикасы топография-геодезия саласында алғашқы қалыптасу және даму кезеңі өте күрделі өтті. Бүгінде айтулы салаға біртіндеп жаңа техника мен технология енгізілуде. Бұл электрондық тахеометрлер, координаттарды айқындаудың спутниктік жүйесі. Геоақпараттық технологияларды (ГАЖ) құру мен енгізу картография-геодезиялық саласының аса маңызды, яғни Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасын демаркациялау мен делимитациялау, электрондық сандық топографиялық карталарды жасау сияқты күрделі мәселелерін шешуге жол ашады. Қазақстан Республикасының саяси-әкімшілік карталар, дүние жүзінің саяси картасы, Қазақстан Республикасының физикалық оқулық карталары әзірленуде. Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің өткен 10 жылында көршілес мемлекеттер аумағында 100,5 млн. гектарға аэрогеодезиялық зерттеу жұмыстары орындалды. Сонымен қатар, институт мамандарының қатысуымен Астана, Павлодар, Жезқазған қалаларымен қоса, 300-ден аса ауылдық елді мекендердің, соның ішінде өткен аэрофототүсірімдер материалдары бойынша үлкен масштабтағы түсірімдерді сызбалар (карта) жасау іске асырылды. Сандық картографиялау технологиясы түгелімен игерілді.
Мемлекеттік және арнаулы маңызы бар геодезиялық және картографиялық қызметтің негізгі бағыттары анықталды. Мемлекеттік реттеудің, жүзеге асырудың, лицензиялаудың және қаржыландырудың, сондай-ақ геодезиялық және картографиялық қызметтің метрологиялық қамтамасыз ету нормалары қарастырылған. Картографиялық өнімдерге авторлық құқық нормалары, геодезиялық және картографиялық өнімдерге мемлекеттік меншіктігі анықталған және Қазақстан Республикасының геодезиялық және картографиялық қызмет туралы заңнаманың бұзылуына жауапкершілік қарастырылған. Ұлттық картографиялық-геодезиялық қордың қызметін реттеу жөніндегі нормалар және геодезия мен картография саласындағы халықаралық қатынасты жүзеге асыру қарастырылған. [6]

Геологиялық картографиялау

Қазақстан картографиясының даму бағытының бірі – геологиялық картография. Қарт геолог Молдияр Серікбаевтың пікірінше, Қазақстанның геологиялық құрылысы, қазба байлығы, магмадан пайда болған шөгінді тау жыныстары бар. Жаратылыстану саласындағы барлық карталардың негізі – геологиялық карта. Оның негізінде қазба-байлық, тектоникалық, гидрогеологиялық, инженерлік-геологиялық карталарды шығаруға болады. Біріншіден, Геология комитетінің алдағы жылғы жоспарына геологиялық картаны енгізу керек. Шартты белгілерін сұрыптап, анықтап, бір жүйеге келтіру қажет. Яғни, халықтық дәрежеде геологиялық картаның дамығанын көрсеткен жөн. Классикалық іргелі ғылымдарға геология, топырақтану, содан кейін классикалық картография жатады. Классикалық іргелі геологияны дамыту үшін төмендегідей бағыттардағы пәндер керек: палеонтология, палеология, палеоботаника, палеозоология, стратиграфия, литология, петрология, геологиялық картография, геотектоника, сейсмотектоника, геодинамика, космогеология.
Геологияның он түрлі саласы бар. Соның күрделі салаларының бірі – жердің қабатындағы жан-жануарларды зерттейтін палеонтологиялық мұралар. Одан кейін геологиялық картографиялық, геологиялық ескерткіштер, стратиграфиялық, гербариялық, зоогеографиялық мұралар. Осының бәрі “Мәдени мұрада” қамтылмаған. Ботаника институтында 500 мыңдай гербариялық мұралар құру алдында тұр. [8]
Геологиялық картографиялау тақырыптық картографиялаудың жақсы дамыған саласына жатады. Оның мақсаты – жер қабығының геологиялық құрылымын жан-жақты зерттеу, ондағы пайдалы қазбалар мен минералды шикізаттарды барлау, геологиялық жағдайларды анықтау және геологиялық карталарды құрастыру. Қазіргі кездегі өнеркәсіптік өндіріс пен ауыл шаруашылық салаларында минералды шикізаттың сұранысқа ие болуы геологиялық зерттеулерді тереңдете түседі, яғни, минералды шикізаттар мен пайдалы қазбалардың жаңа түрлерін іздестіру жүргізіледі. Ол үшін пайдалы қазбалар мен минералды шикізаттық орналасу заңдылықтарын анықтау бойынша болжау жасайтын геологиялық карталарды болуы шарт. [1]
Барлық геологиялық зерттеулердің негізінде геологиялық картаның құрастырылып және баспадан шығуы геологиялық түсіріс жұмыстарына жатады. Геологияық түсіріс – геологиялық карта жасау және жаңа кен орындарын ашу үшін дала жағдайында жүргізілетін геологиялық зерттеу жұмыстары. Жер бетінде жатқан тау жыныстары тікелей сипатталады, әр түрлі қазындылар арқылы олардың құрамы, тегі, жатысы, жынысы, пішіні анықталады, таралу шегі топографиялық картаға түсіріледі. Түрлі жыныстардың, минералдардың, жануарлар мен өсімдіктердің тасқа айналған қалдықтары да жиналады. [1]
Ұсақ масштабты геологиялық түсірулер (1: 1 000 000, 1:500 000) түпкі жыныстар ең көп көрінетін жерлер арқылы өтетін маршруттар бойынша жасалады. Орта масштабты геологиялық түсірулер (1:200 000, 1:100 000) ТМД-ның барлық жерінде, әсіресе экономикалық маңызды аудандарында жүргізілетін геологиялық карта жасау ісінің басты түрі. Мұнда белгілі бір ауданның геологиялық құрылысы анықталып, бұрын ашылған пайдалы қазбаларға тиісті баға берумен қатар, келешекте олардың қандай түрлерінің ашылу мүмкіндігіне болжау жасалып, картаға түсірілетін жерде жан-жақты зерттеу жүргізіледі. Борпылдақ шөгінділер астындағы түпкі жыныстар ды көру, олардың жапсарын, таралу шегін дұрыс анықтау үшін орлар, шурфтар (төрт бұрышты шұңқырлар) қазылады, скважиналар бұрғыланады, пайдалы қазбалардың барлық түрлері ізделеді. Ірі масштабты геологиялық түсіру (1:50 000, 1:25 000) тау-кен өнеркәсібі дамыған және алдыңғы зерттеулер нәтижесінде кен орындары ашылуы мүмкін аудандарда, ауыл шаруашылығына маңызы бар және жаңа құрылыстар салынатын жерлерде жүргізіледі. Кейін жасалатын дәлірек іздеу, барлау жұмыстары нәтижесінде жаңа кен орындары болуы ықтимал аймақтар анықталып, табылған пайдалы қазбалар алғашқы рет бағаланады. Сонымен қатар, пайдалы қазбалар іздеудің геофизикалық, геохимиялық тәсілдері қолданылады, геологиялық қималар, горизонт пландары, суреттер, модельдер, блок-диаграммалар жасалады. Аталған геологиялық түсірулерде геологиялық байқаудың деректерін әуе-ғарыштық суреттер арқылы алынған деректермен толықтыру әдісі кең қолданылады. [2]
Дәл геологиялық түсірулер (1:10 000 не одан да дәлірек) пайдалы қазба кен орындарында инженерлік-геологиялық іздеу, мелиорация, сумен қамтамасыз ету жұмыстары атқарылатын жерлерде жүргізіледі. Жұмыс ерекшеліктеріне байланысты, геологиялық түсірудің маршруттық, алаңдық, аспаптық түрлері болады.
Маршруттық геологиялық түсірісте жұмыс алаңы тау жыныстары мен қатпарлы құрылымдардың созылымына көлденең бағытта жүргізіледі, байқау нүктелері мен геологиядық нысандардың бәрі топграфиялық карталар мен әуе-ғарыштық суреттерде белгіленеді. Қатар екі маршрут арасындағы жердің геологиялық құрылысын екеуіне бірдей етіп және әуе-ғарыштық суреттің деректерін ескере отырып, анықталады.
Алаңдық геологиялық түсірісте байқау нүктелері түсірілетін бүкіл жер аумағына біркелкі орналастырылады. Олардың жиілігі түсіру масштабына, аймақтың геологиялық құрылысына, түпкі жыныстардың көрінуіне, геологиялық нысандар бейнесінің әуе-ғарыштық суреттердегі анықтылығына байланысты. Маршруттар геологиялық құрылымдарды бойлай не көлденең өтеді. Аспаптық геологиялық түсіруде барлық геологиялық нысандар картаға геодезиялық аспаптармен түсіріледі. Түсіруден бұрын картасы жасалатын жерде зерттеуші барлық геологиялық нысандарды (шөгінді жыныстардың өзара және интурзив жыныстарымен жапсары, тірек горизонттары мен кен қабаттарының созылымы мен қалыңдығы, шурф, ор, скважиналардың орны, жарылымдар, т.б.) мұқият қарап реперлер қағады, қарта осы бойынша жасалады. Тектоникалық бет, платформаның кристалдық іргетасы мен көне үгілу қыртысының тереңдіктері, т.б. сияқты жер қыртысының өте қалың қабаттарның геологиялық картасын жасау үшін жүргізілетін геологиялық түсірулерде де геофизикалық, геохимиялық тәсілдер қолданылады, терең скважиналар бұрғыланады, геоморфологиялық талдау жасалады.
Ал қазіргі геологиялық түсірулер жаңа күрделі техникалық құралдардың және қашықтықтан түсіру әдістері көмегімен жүргізіледі. Геологиялық түсірулермен қатар, төрттік шөгінділерді зерттеу, гидрогеологиялық зерттеу жұмыстары, тау жыныстарын, тектоникасын, жер қабатының дамуына әсер ететін барлық нысандар мен құбылыстар зерттеледі. [2]
Сонымен, геологиялық карталар геологиялық зерттеулер жүргізу, геологиялық түсірулер және далалық жұмыстар арқылы құрастырылады. Жалпы геологиялық карталардың жердің жасын, жер бедерін, құрылысын жетік меңгеруге тигізетін септігі көп. Геология – жаратылыстану ғылымдарының ішіндегі негізгілерінің бірі. Ол жердегі тіршілік атаулының пайда болу және даму тарихын зертейтіндіктен, геологиялық карталардың да маңызы өте зор.

Жер қойнауын мемлекеттік геологиялық зерттеу

Жер қойнауын мемлекеттік геологиялық зерттеу – жер қойнауының жай-күйі мониторингімен, жер қойнауы үлескілерінің, сондай-ақ Қазақстан Республикасының жекелеген бөліктері мен жалпы барлық аумағының геологиялық құрылысын зерттеумен, іздеу және іздеу-бағалау жұмыстарын жүргізу арқылы оларда пайдалы қазбалардың болу мүмкіндігін анықтаумен, жер қойнауын пайдаланудың ақпараттық негізін құрайтын мемлекеттік геологиялық карталарды жасаумен байланысты жұмыстар.
Барлауға, өндіруге, қоса барлауға және өндіруге, сондай-ақ барлауға және (немесе) өндіруге байланысты емес жерасты құрылыстарын салуға және (немесе) пайдалануға арналған жер қойнауын пайдалану құқығын иеленуші тиісті геологиялық немесе кен бөлумен белгіленген жер қойнауы учаскесі шегінде ғана жер қойнауын пайдалану жөнінде тиісті операциялар жүргізуге құқылы.
Өндіруге арналған жер қойнауын пайдалану құқығын иеленуші кен бөлумен белгіленген жер қойнауы учаскесі шегінде барлау жөнінде операциялар жүргізуге құқылы. Қор өсімі болған жағдайда және олар мемлекеттік сараптамамен расталғанда келісім-шартқа тараптардың жазбаша келісімімен Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен тиісті өзгерістер енгізілуі тиіс.
Геологиялық бөлу – келісім-шарттың ажырамас бөлігі болып табылатын, жер қойнауын пайдаланушы барлау жүргізуге құқылы жер қойнауы учаскесін сызба және сипаттама түрінде белгілейтін, барлауға арналған келісім-шартқа қосымша. Геологиялық бөлуді конкурс жеңімпазы немесе «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» Заңда көзделген жағдайларда конкурс өткізбей жер қойнауын пайдалану құқығы ұсынылған тұлға өтініш жасаған күннен бастап жер қойнауын зерттеу және пайдалану жөніндегі уәкілетті орган жиырма күн ішінде береді. Жер қойнауын мемлекеттік геологиялық зерттеуді «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» Заңда көзделген жағдайларда конкурс өткізбей жер қойнауын пайдалану құқығы ұсынылған тұлға өтініш жасаған күннен бастап жер қойнауын зерттеу және пайдалану жөніндегі уәкілетті орган жиырма күн ішінде береді. Жер қойнауын мемлекеттік геологиялық зерттеуді «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» Заңның 13-бабының 3-тармағына сәйкес жер қойнауын мемлекеттік геологиялық зерттеуге жер қойнауын пайдалану құқығы берілген жеке және заңды тұлғалар жүргізе алады. Жер қойнауын мемлекеттік геологиялық зерттеу жүргізу кезіндегі жұмыстар (операциялар) өңірлік және геологиялық түсіру жұмыстарын, геологиялық, геофизикалық, геохимиялық, гидрогеологиялық зерттеулер жүргізуді, кен іздеу, іздеу-бағалау, іздеу-барлау және барлау жұмыстарын, мемлекеттік геологиялық карталар жасауды, жер қойнауын зерттеу және пайдалану саласында қолданбалы ғылыми зерттеулерді, өздігінен ағатын гидрогеологиялық және мұнай ұңғыларын жою және тоқтатуды қамтуы мүмкін. Жер қойнауын мемлекеттік геологиялық зерттеу бюджет қаражаты есебінен немесе Қазақстан Республикасының заңнамасында тыйым салынбаған басқа да көзден қаржыландырылуы мүмкін. [6]
Тұңғыш Ұлттық Атлас

Қазақстан картографиясындағы келесі бағыт – Тәуелсіз Қазақ Елінің тұңғыш Ұлттық Атласы. Қоршаған ортаны қорғау министрілігінің бастамасымен аталған ауқымды жобаны «Экологиялық Атлас» атауымен География институты әзірледі. Көп еңбекті қажет ететін мұндай карталардың тобы соңғы рет елімізде осыдан ширек ғасыр бұрын, 1982-83 жылдары шығарылған. Әлемде мемлекеттің бейресми символы ретінде танылатын Атластың құрастырылуында «ұзақ жылдардан бері жинақтаған тәжірибеміздің көмегі көп»,-дейді институт директоры, география ғылымының докторы, профессор Ахметқал Медеу.
Институт тарихы Қазақ КСР Ғылым Академиясының География секторы болып құрылған 1939 жылдан басталады. Ал 1983 жылы бұл сектор институт мәртебесіне ие болды. Институт өзінің 67 жылдық тарихында осы саладағы республиканың жетекші ғылыми-зерттеу орталығына айнала алды. Осы ұжымға тапсырылған мемлекеттік маңызға ие Ұлттық Атлас ІІІ томға жинақталған, онда 300-ден астам карталар топтастырылмақ. Бұл толайым еңбектің әрбір томына 100-ден аса авторлардың еңбектері сіңген.
Бұл ретте карталардың әлемдегі ең соңғы үлгідегі ArcGis-9.1 карта құрастыру бағдарламасында жасалды.. Жаңа Атлас жасалу тәсілі бойынша да ерекшеленеді. Авторлар тобы карталарды қазіргі геоақпараттық технологияларды қолдана отырып жасауда. Мұның өзі карта сапасының жақсы болуына және геоақпараттық жүйені қалыптастыру міндетін шешуге елеулі әсерін тигізеді. Тәуелсіз елдің төл Атласын дайындауға География институының ұжымы, сондай-ақ, басқа да ғылыми орталықтардан арнайы шақырылған ғалым-мамандар атсалысып жатыр. Бұл ретте мемлекеттің ғылымға көңіл бөлуі, жас мамандардың да ғылыммен айналысуына ықпал етіп отыр.
Бұл міндеттерді орындау жолында Ұлттық Атластың жарық көруі қазақ картографиясының зор жетістігі ретінде тарих бетінде қалары анық.
Өткен жылы Астанада Тәуелсіз мемлекеттер достастығы геодезистері мен картографтарының үшінші конгресі болып өтті. Оған Ресей, Украина, Белорусь, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Әзірбайжан, Грузия, Армения және басқа елдерден осы қызмет салаларының басшылары мен мамандары қатысты. Жалпы геодезия мен картография қызметінің жерге, елдің аумағы мен өңірлеріне дәлме-дәл өлшемдер жасап карта сызуға, жерге орналастыру мен кадастр жүргізу ісіне үлкен көмек жасайтыны белгілі. Қысқасы, барлық тіршіліктің негізгі өзегі болып табылатын жер атты үлкен байлықты бұл қызметтердің қатысуынсыз толыққанды және дұрыс игеру мүмкін емес. [6]
Сондықтан елімізде нарық қатынастары орнығып, жеке меншік бел алғаннан бері бұл қызметтің қадірі барған сайын арта түсуде. Мұны конгреске қатысушылардың қай-қайсысы болмасын атап көрсетті. Ресейдің Геодезия және картография жөніндегі федеральдық агенттігінің төрағасы Александр Бородка агенттіктің жүргізіп жатқан жұмыстарына тоқталды. Осы қызмет саласында жаңа технологияларды пайдалану мейлінше қарқын алғандығын айта келе, осының нәтижесінде әртүрлі қызметтер үшін өте дәлме-дәлдікпен сандық карталар шығарылғандығын айтып берді.
Екі мәрте батыр атағына ие болған Ресейдің ғарышкер ұшқышы, Мәскеу геодезия және картография университетінің ректоры Виктор Савиных соңғы он бес жылда геодезия және топографиялық өлшеу технологияларының мүлдем өзгергендігін, қашықтықтан зерделеу мәселесінің басым сипатқа ие болғандығын айта келе заманның жаңа талабына сәйкес кадр даярлау мәселесіне тоқталды. [6]
Геодезия және картография секілді өзіндік ерекшелігі мол салада біздің Қазақстанымыздың шоқтығы көп елден биік тұр деуге болады. Бізде кадастр жүргізу, ақпарат алмасу жұмыстары қағаздан электрондық түрге көшірілген. Ғарыштық түсірілімдер арқылы әртүрлі мақсаттағы карталар әзірленген. Алматы қаласынан республикалық картографиялық фабрика салынып, оның су жаңа өнімдері конгреске қатысушыларға ұсынылды. Енді осының үстіне таяудағы жылдары қашықтықтан зерделеу мәселесіне арналып жер серігі ұшырылатыны мәлім болып отыр. [6]

Картография – пән ретінде

Қазақстан картографиясының маңызды бағыты – картографияны пән ретінде дамыту. Бұл ретте мәселен, жеке өзім осы пәннің әдістемелік құралын дайындау ісін қолға алдым. Берлянт пен Салищев еңбектеріне сүйене отырып, пәннің қысқаша курстық дәріс тізбесі жасалды. [5]
Пән мазмұны
№1 тақырып. Карта және картография. Карталардың жіктелуі.
1. Карта ұғымы.
2. Карталардың жіктелуі. Картография – карта құрастыру мен қолдану туралы ілім.
3. Картография құрылымы. Картографияның география және басқа да Жер мен қоғам ғылымдарымен байланысы.

№2 тақырып. Картографиялық проекциялар.
1. Картаның математикалық негізі. Картадағы бұрмалану түрлері.
2. Картографиялық проекциялау туралы түсінік. Картографиялық проекциялардың жіктелуі.

№3 тақырып. Картада бейнелеу, атауларды ұсыну тәсілдері. Картографиялық жалпылау (генерализация).
1. Шартты белгілер және олардың қызметі.
2. Ұсақ масштабты карталарда құбылыстарды бейнелеу тәсілдері.
3. Картадағы жазулар. Жалпылаудың мәні мен факторлары. Жалпылаудың географиялық ұстанымы.

№4 тақырып. Карта мен атлас түрлері.
1. Талдамалық, (аналитикалық), біріккен (синтетикалық) және кешенді карталар. Оларды құрастырудың тәсілдері мен мазмұндық ерекшеліктері.
2. Атлас түрлері, олардың тақырыптық, аумақтық, атаулық жіктелуі. Атластар – геожүйенің моделі ретінде.

№5 тақырып. Картаны жобалау мен құрастыру. Картографиядағы автоматтандыру.
1. Карта құрастыру кезеңдері. Жалпы географиялық және тақырыптық карталарды жобалау, құрастыру мен түзетудің (өңдеудің) ерекшеліктері.
2. Жер ресурстары карталарын жобалау мен құрастырудың ерекшеліктері.
3. Карта құрастырудың әуеғарыштық әдісі.
4. Карта құрастырудың компьютерлік технологиясы.

№6 тақырып. Карта пайдалану әдістері.
1. Зерттеудің картографиялық әдісі және оның дамуының негізгі кезеңдері. Карта пайдалану тәсілдерінің жүйесі.
2. Картамен жұмыс әдістері. Жер ресурстары картасын пайдалану.

№7 тақырып. Картография мен географиядағы ГАЖ және телекоммуникация. Геобейнелеу мен геоиконика.
1. ГАЖ туралы түсінік. Геоақпараттық картографиялау. Телекоммуникациялық желілер.
2. Ғаламторда картографиялау. Геобейнелер түрлері мен оларды жіктеу. Геоиконика – геобейнелеудің бірегей теориясы. Электрондық-сандық картографияның даму үрдісі.

ҚОРЫТЫНДЫ

Мамандар жасаған ғылыми болжам әлемде жер көлемі жөнінен 9-орын алатын, 2,7 миллион шаршы шақырым аумақты қамтып жатқан мемлекеттің картографиясын дамытуға жыл сайын 1 миллиард теңгедей қаржы бөліну керектігін дәлелдеп берді.
Дамыған АҚШ, Канада секілді елдер өздерінің картографиялық қызметіне ерекше мән беріп, әр бес жыл сайын жаңа ақпараттармен толықтырып, барлық деңгейдегі карталарын жаңартып отырады.
ҚР «Геодезия және картография туралы» 2002 жылғы 3 шілдедегі (2004, 2005 жылдары өзгерістер енгізілген) заңы бар. Бізге қажеті – осы заңға негізделген «Ұлттық картографияны дамыту» тұжырымдамасы. Елімізде картографтарды бірнеше жоғары оқу орнында дайындайды, олардың ішінде – ҚарМУ, ҚазҰТУ, Атырау мемлекеттік университеті, Қазақ сәулет институты және әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті бар. Мамандар жетіспеушілігі мәселесін шешудің бірден-бір жолы – картография факультетінің ашылуы. Бұл өз кезегінде сапалы, Ұлттық картаны құрастыра алатындай, картографтар даярлауға негіз болады. Қазіргі таңда Қазақстанда топографиялық-геодезиялық және картографиялық өнімдерді әзірлеумен айналысатын 8 кәсіпорын жұмыс істейді. Осы ретте тұжырымдамада Ұлттық картографиялық-геодезиялық қор жанынан Ғарыштық қор құру мәселесі қарастырылуы тиіс. Бұл тарапта әлемде санаулы ғарыш айлақтарының бірін иемденіп, өз «ҚазСат» ғарыштық жер серігін аспан көгіне ұшырған Қазақстанның Ғарыштық қорын құру мәселесі туындайды. Бұл қордың негізгі қызметі – ғарыштан түсірілген суреттер мен ақпараттар арқылы Жер бетінде болып жатқан геологиялық, тектоникалық, географиялық өзгерістерге баға беріп, талдап-сараптап отыру және жаңа деңгейде жасалатын карталардың бетіне тың мәліметтерді енгізу. Осы арқылы отандық карта өнімдерінің сапасы мен саны артып, бәсекеге қабілеті де өсе түспек.
Курстық жұмыста Қазақстан картографиясының перспективасы мен даму бағыттары толық қамтылмады, оның бірнеше себептері бар. Алайда, бұл осы бағыттағы жұмыстардың алғашқысы болғандықтан, алда да жалғасын табады деген ойдамын. Ең басты атап өтетін бағыттар ретінде ғарыштық мүмкіндіктерді пайдалану, Ұлттық Атлас бағытындағы жұмыс, сандық картографияның дамуы.

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Н.СЕЙІТОВ., «ГЕОЛОГИЯ НЕГІЗДЕРІ», Алматы, 2000
2. И.П. ЗАРУЦКАЯ., Н.В. КРАСИЛЬНИКОВА «ПРОЕКТИРОВАНИЕ И СОСТАВЛЕНИЕ КАРТ»
3. И.П. ЗАРУЦКАЯ., Т.Г. СВАТКОВА «ПРОЕКТИРОВАНИЕ И СОСТАВЛЕНИЕ КАРТ»
4. ҚАЗАҚ ЭНЦИКЛОПЕДИЯСЫ, ІІІ-ТОМ, 212-215 б.б.
5. А.БЕРЛЯНТ., «Картографический метод исследования», Мәскеу, 2001
6. ҒАЛАМТОР АҚПАРАТТАРЫ
7. К. САЛИЩЕВ., «Картоведение», М,1998
8. «ЕГЕМЕН ҚАЗАҚСТАН», 2007, сәуір

2007-06-29T01:45:00.000-07:00

«Қазақстандағы туризмді дамыту мүмкіндіктері»

Жаңа әлемдегі жаңарған Қазақстан үшін экономиканы әртараптандыру және шикізаттық емес секторды дамыту негізгі бағыттардың қатарына еніп отыр. Әлемдік тәжірибеге көз салсақ, көмірсутегінің қаржысына ғана сүйенумен алысқа бара алмасымыз мәлім. Ел табысының негізгі бөлігін шикізаттық емес саладан табуды мақсат еткен Қазақ елінің алдында алынбаған талай асу бар. Көптеген салалар Мемлекеттің қолдауы болмай, даму жолына түсе алмақ емес. Елбасы биылғы Жолдауында бұл туралы Үкіметке нақты тапсырмалар жүктеді. Яғни, Қазақстан ендігі он жылдықта өндіру саясатын түбегейлі өңдеуші бағытқа бұрғаны жөн. Бұл ретте туризмнің алар орны ерекше.
Әлемде жер көлемі жөнінен алғашқы ондыққа енетін Қазақстанда туризмнің танымдық, тарихи-мәдени, экологиялық-сауықтыру бағыттарын, тіпті спорттық түрін дамытудың мол мүмкіншіліктері бар. Оған қоса ежелгі сауда-саттық жолы мен өркениеттің байланыстырушысы болған ортағасырлық «Ұлы Жібек жолының» бірнеше негізгі салаларының ел аумағынан өткенін қосыңыз. Қазір елімізге келген саяхатшыларға 700-ден астам туристік бағыттар бойынша қызмет көрсету ұсынылады екен. Алайда, туризм саласының мамандары «кең байтақ Қазақстан үшін бұл төмен көрсеткіш»,- дегенді алға тартады.
Бұл ретте Туризм және спорт министрлігінің алдында Қазақстанды 2010 жылға дейін Орталық Азияның туристік орталығына айналдыру міндеті тұр. Өткен жылы елімізге келген саяхатшылардың саны алдыңғы жылдармен салыстырғанда, 30 пайызға артып, ел бюджетіне 35 миллиард теңге табыс түскен.
Еліміздің туризмді дамытуда көне қалалар мен қорғандар, табиғи сұлулық пен мәдени құнды ескеркіштердің мол қоры бұл көрсеткішті бірнеше есе артыруға мүмкіндік береді. Туризм ел экономикасында қолға алынған жетілік кластердің санатында.
Мәселен, «Ұлы Жібек Жолы» сауда бағытының 2000 шақырымға жуық бөлігі Қазақстан аумағынан өтеді. Осы жолдың бойында талай туристерді тамсандыратын құнды жәдігерлер бар. Мәдени туризм бағытында ЮНЕСКО-ның қорғауына алынған әлемдік мәдени ескерткіштердің санатына енген, Қожа Ахмет Йассауй кесенесі, «Айша бибі», «Бабажа-Хатун» ескерткіштерінің, «Есік» қорғанының және көптеген ескі қала орындарының мәні зор. Ал экологиялық-табиғи туризмнің аясында Алматыдағы Шарын шатқалын, Түргенді, Бурабай мен Медеудің, Шымбұлақ пен Көлсайды саяхатшылар назарына ұсынуға болады.
Жыл аяғына дейін бүкіләлемдік туристік ұйымның атқару кеңесіне мүше болуды көздеп отырған Қазақстан үшін туризм саласында, көркем табиғаты бар тынығу аймақтарында қонақжайлар мен қызмет көрсетуді дамыту, ол аймақтардағы байланыс пен жол мәселелерін шешу мен жиһанкездердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету міндеті тұр. Себебі, мамандар жасаған болжамдар ел бюджетіне осы жылы 3,5 миллиард доллар, ал келер жылы 4 миллиардтан аса қаржы түсуі мүмкін деген болжам жасап отыр.

2007-06-29T01:40:00.000-07:00

Орталық Азиядағы тұңғыш зертхана

Осы заманғы әлемдiк медицина дәрi-дәрмектiң 10 000-дай атауын пайдаланады. Медициналық практикада қолданылатын маңызды препараттар тiзбесiне 700-ге жуық атаулар енедi екен. Ал Қазақстанда төрт мыңға жуық дәрі-дәрмек тіркелген болса, олардың 90 пайызынан астамы шетелдік өндірушілердің тауарлары. Солай бола тұрса да, осыған дейін елімізде шетелдік және Отандық фармацевтикалық өнімдердің сапасын, тұтыну жарамдылығын анықтайтын зертхана болмады. Сол себепті елімізде сапасыз дәрі-дәрмектердің сатылымда түсіп жатқан кездері де болды.
Денсаулық сақтау министрлігінің Алматы қаласындағы «Дәрілік заттарды, медициналық мақсаттағы бұйымдарды және медицина техникасын сараптаудың ұлттық орталығы» республикалық мемлекеттік кәсіпорнының базасында Иммунобиологиялық зертхана өз жұмысын бастады. Бұл 2004 жылғы 13 қыркүйектегі Мемлекет басшысының Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының денсаулық сақтау ісін реформалау мен дамытудың 2005–2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы шеңберінде жүзеге асты.
Иммунобиологиялық зертхананың басшысы, медицина ғылымының докторы, профессор Жаннат Әбенқызы орталық жұмысы туралы былай дейді: "Аккредитациядан өткен Республикалық медициналық иммунобиологиялық орталық медициналық иммунобиологиялық препараттардың сапасын бақылай алады және Қазақстан нарығына сапасыз және нормативтік құжаттарға сай келмейтін өнімдерді енгізбеуге дайын деп толық түрде айта аламыз.
Орташа есеппен алғанда, алты ай көлемінде мемлекеттік тіркеу рәсімі жүргізіледі. Бізге бақылау зерттеулері және нормативтік құжаттарды әзірлеу үшін 40 күн уақыт беріледі".

Халықаралық стандарттарға сәйкес дәрілік заттардың сапасын бақылау жұмыстарын жүзеге асыратын зертхана иммунобиологиялық зерттеулердің кез келген түрін жүргізуге мүмкіндік беретін дәлдігі жоғары ең озық үлгідегі АҚШ, Жапония, Германия технологияларымен жарақталған. Бұл мақсатқа республикалық бюджеттен 526 миллион теңге қаржы қарастырылды.

Жаннат Әбенқызы:
"Бізде қазір ХХІ ғасыр техникасы деп атауға тұрарлық технологиямен зерттеулер жасалып жатыр. Мәселен, ағзаның иммунобиологиялық көрсеткіштерін бағалауға мүмкіндік беретін цитологиялық аспап, иммуноферменттік талдаулар жасайтын құрылғы, ағзалардың химиялық құрамын анықтайтын талдау аппараттары бар".

Иммунобиологиялық препараттар мемлекеттік тіркеуден өту барысында сапасы, химиялық құрамы, тікелей немесе жанама әсерлері бойынша осы орталықта толық сараптаудан өтетін болады. Егер препарат стандарттарға сәйкес сапалы деп танылмаса, өтініш беруші фирмаға кері қайтарылып, тіркеуге жіберілмейді.

ISO 9001:2000 сапа менеджменті жүйесінің стандарттарына жауап берген зертхана Германияның DQS және Ресейдің Мемлекеттік стандарт жүйесінің сертификаттарына да ие болды. Халықаралық деңгейдегі барлық талаптарға сай келетін зертхана Қазақстанның фармацевтикалық нарығын сапасыз дәрі-дәрмек ағынынан қорғайтын болады. Мұның өзі Қазақстан халқының денсаулығын сақтауға өз үлесін қосары анық.

2007-06-29T01:36:00.000-07:00

Дана Абай

Абайдың аты әрбір алаш азаматы үшін – жай ғана есім емес, ол ұлы құбылыс, зор ұғымға айналды. Халықтың ортақ алтын көмбесіндей болған Ұлы Абайдың даналық пен тәлімге, тәрбие мен ізгілікке толы әрбір туындысы тек қазақтың емес, Әлемнің игілігіне айналды. Абай – қазақ поэзиясы мен прозасын жаңа белеске көтеріп қана қоймады, қазақ ұлтын да жаңа деңгейге шығарды. «Атымды адам қойған соң қайтіп надан болайын», - дейтін дана Абай қазақты алға жетелеуші алып бағдар, алыстан көрінген жарық тәрізді, оның әрбір өлеңі мен ғақлия сөздері сізді еріксіз осындай ойға жетелейді.

Абай өзінің бар шығармасын қазақы ділге лайықтап жазды, бұрынғы қазақ сөзін ұстартып, поэзия мен прозаның Абайға дейінгі бар болған үлгісінің сан-алуан мүмкіншіліктерін пайдаланды. Уақыт өткен сайын Абай шығармашылығы ерекшелігімен, сонылығымен жарқырап көріне бастады. Абай жалпы тұрғыда ұғынықты бола тұра, берері мол, сарқылмайтын қазына, таусылмайтын мәңгі бұлақ бастауы секілді. Бұл – тек Абайға тән, Абай болмысына сай келетін құбылыс.

Қазақтың дүниетанымы мен әлеуетін, қоршаған орта туралы түсінік-танымын Абайдан табуға болады. Қазақ поэзия тілінің Абай ашқан сиқыр сырлары әлі талай ғасырларда ақындардың сан ұрпағына ашық жатқан сара жол. Абай әлемі біздің жеті түнде адастырмас Темірқазығымыз іспетті. Соған қарап, тірлігіміздің дұрыс-бұрыстығын сараптап, алдағы мақсаттарымызға қатысты кез-келген мәселеде хакім Абайға жүгініп отыратынымыз бар. Әсіресе қара сөздеріне үңіле қараған жанның мол інжу-маржанды табатыны анық.

Қытай ойшылы Конфуцийдің: «Мен жаңадан шығарушы емеспін, жалғастырушымын»,–дейтін бір сөзі бар. Сол сияқты, Абай да өзіне дейінгі мәдениеттің, дәстүрдің жалғастырушысы және оны қайта жаңғыртушысы болды. Дана Абайдың әр сөзі халықтың жадында жатталды. Абай – көптің жол көрсетер желкені секілді. Ол өз дәуірінің ғана емес, келер ұрпағының да Ұлы Тұлғасы бола алды.

2007-06-29T01:26:00.000-07:00

«Өзін-өзі басқару» қашан жүзеге асады?

1985 жылы Страсбургте қабылданған Еуропалық Хартияда Жергілікті өзін-өзі басқаруға келесідей анықтама беріледі: «Өзін-өзі басқару бұл – жергілікті тұрғындардың мүддесін қорғап, өз мойындарына жауапкершілікті ала отырып, заң шеңберінің негізінде, мемлекет міндетінің негізгі бөлігін алу және сол қызметті атқару. Әлемдік тәжірибеде өзін-өзі басқару органдарын құрудың негізгі үш тірегі бар: олар – заңдық реттеу, қаржылық құндылықтар және қоғамдық сұраныс. Халықтың өзін-өзі басқаруын реттейтін заңдар дамыған мемлекеттердің барлығында дерлік қолданыста. Бұл қадамға Қазақстан да бағыт алып келеді.
Жергілікті өзін-өзі басқару органын құрудағы негізгі мәселердің бірі сол органның бюджетін анықтау болып табылады. Әлемде оны қалыптастырудың үш жолы айқындалған: «Дербес салықтар», «Мемлекеттік салықтан үлес» және «Мемлекеттік гранттар». Көп елдерде өзін-өзі басқару институттары бюджетінің елеулі бөлігін мемлекет қамтамасыз етеді.

Қазақстан Республикасының Конституциясының 89-бабы бойынша, жергілікті өзін-өзі басқару танылатындығын және дербестігіне заң шегінде кепілдік берілетіндігін атап өткен жөн. Өзін-өзі басқару органдарын құру үдерісі елді-мекен тұрғындарының азаматтық белсенділігіне де тығыз байланысты. Көп ретте қоғамдық негізде жұмыс жасайтын көше комитеттері, пәтер иелері кооперативтері, ардагерлер кеңесі тәрізді азаматтардың өз бастамаларымен құрылған бірлестіктер қызметін тұрғындардың өзін-өзі басқаруға деген ұмтылысы деп қарастыруға болады.
Конституциямен реттелген жергілікті өзін-өзі басқару заң жобасы бойынша халық көп қоныстанған елді мекендерде енгізілмек. Ол елді-мекендерде бір ғана жергілікті қауымдастық ашылатын болады. Ал облыс немесе республикалық мәртебесі бар қалаларда бірнеше қауымдастық құру құқығы белгіленген. Қауымдастықтың құрылуы туралы шешім шыққан соң, оның Жарғысы қабылдануы тиіс. Жарғы – жергілікті қауымдастықтың қызметін реттейтін құжат ретінде қабылданады. Бастысы Жарғыдағы баптар Қазақстан Республикасының Ата заңы мен Заңдарына қайшы келмесе болғаны. Бұл ретте жергілікті жерлерде жоқ Билер сотының құру мүмкіндіктері де қарастырылуда.
Әлемде өзін-өзі басқарудың негізгі саналатын қалыптасқан екі жүйесі бар: бірі – англо-саксондық, екіншісі – құрлықтық не еуропалық жүйе. Өзін-өзі басқару органдары мен оны басқарушылар әр елде түрлі аталғанымен, мақсат бір: ол – жергілікті маңызы бар мәселелерді шешу құзіретін елді-мекен тұрғындарының өзіне беру.

2007-06-28T08:57:00.000-07:00

ҚазШах – ХХІ ғасыр ойыны

Шахмат ойынының қай дәуірде пайда болғанына байланысты зерттеушілер көптеген жорамалдар айтады. Бір деректер бойынша, бұл ойын ең алғаш біздің дәуірімізге дейінгі 1000 жылдары Көне Үнді жерінде пайда болған. Алайда, шахмат ойыны жазба әдебиеттерде тек біздің заманымыздың 570 жылдары ғана көрініс табады. Сондықтан да, ғалым-зерттеушілер дәл осы мерзімді шахмат дүниеге келген уақыт ретінде қарастырады. Шахмат пайда болғаннан-ақ мәртебелі ойындардың санатынан табылды және ол көптеген хан-патшалардың сүйікті ермегіне айналды. Шахмат ойыншының ақыл көкжиегін кеңейтіп қана қоймады, оның мінез-құлқы мен психологиясының қалыптасуына да әсер етті.

Арада он ғасырдан аса уақыт өткенде, шахматтың осы кезге дейін қалыптасқан классикалық жүйесіне қазақтың қарапайым өнертапқыш азаматы Азат Нұрдәулетұлы үлкен өзгеріс алып келді. «ҚазШах» атауын иеленген шахматтың жаңа түрін төрт адам бір мезетте ойнай алады. «Бұл жаңалықпен қазақты әлемге паш етуге болады» дейді, «Қазақ шахматының» авторы, суретші-дизайнер Азат Нұрдәулетұлы.
Әлемде баламасы жоқ «Қазақ шахматының» классикалық шахматтан бірнеше ерекшеліктері бар. «ҚазШах» әдеттегі 64 емес, қазақтың кең пейіліне сай 128 торлы тақтада жүреді. Пешкі солға және оңға, сондай-ақ, кері бағытта да қозғала алады. Бұл «кезіндегі сақтардың кері шегіне отырып, қарсыласына шабуыл жасау әдісінің ойын тақтасына көшуі» дейді ойын авторы. Ал басқа фигуралар мен олардың жүріс ретінде еш өзгеріс жоқ. Жүрістің кезегі сағат тілі бағытымен айналады. Төрт кісілік шахматты екі-екіден жұптасып, немесе жеке-дара да ойнауға болады. Бұл сіздің бір емес, үш қарсыласты жеңуіңіз керек деген сөз. Мұның өзі ойында сіздің көбірек ойланып, интеллектуалдық кемелденуіңізге жол ашары анық.
Азат Байсеркеев «ҚазШах»-тан басқа, ондаған өнертапқыштық жаңалықтардың да авторы. Мамандығы бойынша, суретші Азат Нұрдәулетұлының балаларға арналған құрастырмалы «Киіз үй», «Жалғыз көзді бағдаршам», «Тіс пастасымен біріктірілген щетка», «Сейсмо-тұрақты кірпіш» тәрізді бірнеше жобалары бар. Кірпіштің құрылымы жер сілкінісіне төтеп бере алатындай технологиямен жасалған. Еліміздің құрылыс саласының мамандары тарапынан жылы бағасын алған кірпішке алғашқы сұраныстар да келіп түскен. Енді өнертапқыштың осы кірпішті өндіріске енгізу ойы бар. Десе де, әлемдік деңгейдегі «ҚазШахтың» жөні бәрінен де ерекше»,-дейді Азат Нұрдәулетұлы.
Қазақстанның ХХІ ғасыр ойыны «ҚазШах» арқылы әлемге танылар күні де алыс емес. Бұл жолда азаматтық ынтасы мен ықыласын осы ойынның көсегесін көгертуге арнап жүрген Азат Нұрдәулетұлының бастамасы мемлекеттік деңгейде қолдауға тұрарлық іс.

Memlekettik til turaly zan jobasy

2007-06-12T04:24:00.000-07:00

«Азамат» клубы
Жоба
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ
«МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛ ТУРАЛЫ» ЗАҢЫ

Қазақстан Республикасы қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде қолданылуын өзінің тәуелсіз мемлекеттілігінің аса маңызды белгісі деп санайды және оның қолданылуы, қорғалуы мен дамуына қамқорлық жасайды. Осы Заң Қазақстан Республикасы Конституциясының 7 бабы 1-тармағына сәйкес, Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі ретінде қазақ тілінің құқықтық мәртебесін анықтайды.
Қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде Қазақстан Республикасының барлық саяси, қоғамдық, ғылыми және мәдени саласында қолданылады.

І тарау

ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР

1-бап. Негізгі ұғымдар
Осы Заңда мынадай ұғымдар қолданылады:
Мемлекеттік тіл – мемлекеттің бүкіл аумағында, қоғамдық қатынастардың барлық саласында қолданылатын мемлекеттік басқару, заң шығару, сот ісін жүргізу, білім мен бұқаралық ақпарат құралдарының, құқық қорғау органдары мен Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің тілі.
Қазақ диаспорасы – Қазақстан Республикасының шегінен тысқары аймақта тұрып жатқан қазақ халқының бір бөлігі.
Ономастика – жалқы есімдерді, олардың пайда болуы мен өзгеруінің тарихын зерттейтін тіл білімінің бір бөлімі.
Топонимика – географиялық нысан атауларының пайда болуы, өзгеруі мен қолданылуы заңдылықтарын зерттейтін ономастиканың бір бөлімі.
Терминологиялық комиссия – ғылым мен мәдениеттің барлық салалары бойынша қазақ тілінің терминологиялық лексикасындағы ұсыныстарды әзірлейтін кеңесші орган.
Ономастикалық комиссия – географиялық нысандарды атау мен оны өзгерту, топонимикалық атауларды қолдану мен есепке алуды ретке келтіру, Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени мұрасының құрамдас бөлігі ретінде тарихи атауларды қалпына келтіру, сақтау жөніндегі ұсыныстар әзірлейтін кеңесші орган.
Уәкілетті орган – мемлекеттік тіл саясатын іске асыруға жауапты орталық атқарушы орган.
Ресми құжаттар – кез келген саладағы қатынастарды реттейтін, белгілі бір нормалармен бекітілетін заңдық күші бар құжаттар.
Көрнекі ақпарат – жарнамалар мен маңдайша жазулары, нұсқаулықтар мен хабарландырулар және басқа да ақпараттар.
Орфография – cөздердің дұрыс жазылуын зерттейтін лексика саласының бір бөлімі.
Орфоэпия – cөздердің дұрыс айтылуын зерттейтін лексика саласының бір бөлімі.

2-бап. Осы Заңмен реттелетін мәселе
1. Осы Заңмен мемлекеттік, мемлекеттік емес ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдары, білім беру, ғылым мен мәдениет, бұқаралық ақпарат құралдары, өндіріс пен қызмет көрсету салаларында мемлекеттік тілді қолданудан туындайтын қоғамдық қатынастар, мемлекеттік тілдің Қазақстан Республикасында қолданылуы мен қорғалуы, мемлекеттік тіл туралы заңнамаларды бұзғаны үшін жауаптылық реттеледі.

3-бап. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі
1. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі. Қазақстан Республикасының әрбір азаматы мемлекеттік тілді білуге міндетті.
2. Үкімет, өзге де мемлекеттік, жергілікті өкілді және атқарушы органдар мемлекеттік тілді барынша дамытуға, оның халықаралық беделін нығайтуға, Қазақстан Республикасының барлық азаматтарының мемлекеттік тілді еркін және тегін меңгеруіне жағдай жасауға міндетті.
3. Қазақстан Республикасы қазақ диаспорасына ана тілін сақтауы мен дамытуы үшін жағдай жасауға тиіс.

4-бап. Мемлекеттік тілдің қолданылуына кедергі келтіруге жол бермеу
1. Мемлекеттік тілдің қолданылуына кедергі жасаған және кемсітуге, оны қасақана бұрмалауға жол берген Қазақстан Республикасы азаматтары мен оның аумағында тұрақты және уақытша тұратын шетел азаматтарының іс-әрекеттері әкімшілік жауапкершілікке тартылады.
2. Қазақстан Республикасының аумағында мемлекеттік тілдегі жарнамалар мен хабарландыруларда, мекеме маңдайшаларында және басқа да көрнекі ақпараттарда орфографиялық қате жазуға тыйым салынады.

ІІ тарау

Мемлекеттік тілдің қолданылуы

5-бап. Мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарында
1. Мемлекеттік тіл – Қазақстан Республикасы мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарының қызмет және іс-қағаздарын жүргізу, құжаттама тілі.
2. Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары мен жергілікті өзін-өзі басқару органдары өткізетін барлық ресми іс-шаралар мен салтанаттар, халықаралық деңгейдегі ресми іс-шаралар мен салтанаттарды қоспағанда, мемлекеттік тілде жүргізіледі.
3. Азаматтардың өтініштері мен басқа да құжаттарына мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдардың жауаптары мемлекеттік тілде қайтарылады.
4. Қазақстан Республикасында сот ісі мемлекеттік тілде жүргізіледі, егер қажет болған жағдайда, сотқа қатысушы тараптардың өтініші бойынша, аудармашы қамтамасыз етіледі.
5. Қазақстан Республикасының заңдары мен басқа да нормативтік-құқықтық актілері мемлекеттік тілде қабылданады және жарияланады.
6. Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, сондай-ақ әскери және әскерилендірілген құрамалардың барлық түрінде, мемлекеттік бақылау мен қадағалау, азаматтарды құқықтық қорғау ұйымдарында және құқық қорғау органдарында нормативтік актілер қабылдау және іс жүргізу мемлекеттік тілде жүзеге асырылады.
7. Қазақстан Республикасында жеке және заңды тұлғалардың жазбаша нысанда жасалатын барлық мәмілелері мемлекеттік тілде жазылады, қажет болған жағдайда, басқа тілдердегі аудармасы қоса беріледі.
Қазақстан Республикасы аумағындағы шетелдік жеке және заңды тұлғалармен жазбаша нысанда жасалатын мәмілелер мемлекеттік тілде жазылады.

6-бап. Білім беру, ғылым, мәдениет және бұқаралық ақпарат құралдарында
1. Қазақстан Республикасында мемлекеттік тілде мектепке дейінгі балалар мекемелерін құру қамтамасыз етіледі.
Балалар үйлерінде және оған теңестірілген ұйымдарда оқыту, тәрбие беру мемлекеттік тілде жүргізіледі.
Қазақстан Республикасы орта, арнаулы орта және жоғарғы білімді мемлекеттік тілде, ал мүмкін болған жағдайда басқа да тілдерде алуды қамтамасыз етеді. Меншік нысанына қарамастан, барлық оқу орындарында мемлекеттік тіл міндетті пән болып табылады.
Қазақстан Республикасында орта оқу орнын бітіру мен арнаулы орта және жоғарғы оқу орындарына түсу кезінде тапсырылатын пәндер тізбесінде мемлекеттік тіл міндетті болып табылады.
2. Қазақстан Республикасында ғылым саласында диссертацияларды рәсімдеу мен қорғауды қоса алғанда, мемлекеттік тілдегі жұмыстар мен жобаларға басымдық беріледі.
3. Мәдени шаралар мемлекеттік тілде, қажет болған жағдайда, басқа да тілдерде жүргізіледі.
Қазақстан Республикасы баспа басылымдары мен бұқаралық ақпарат құралдарында мемлекеттік тілдің қолданылуын қамтамасыз етеді.
Қазақстан Республикасында бұқаралық сипаттағы аудио және бейне бағдарламалар, кинофильмдер мемлекеттік тілде көрсетіледі немесе мемлекеттік тілдегі субтитрлармен қамтамасыз етіледі.
5. Қажетті тілдік ортаны қалыптастыру және мемлекеттік тілдің қолданылуын толыққанды ету үшін, меншік нысанына қарамастан, телерадио арналарындағы мемлекеттік тілдегі хабарлардың апталық көлемі уақыт жағынан барлық хабарлардың жиынтық көлемінің жартысынан кем болмауы тиіс, оның ішінде, тәуліктік прайм-тайм уақытының ¾ кем болмауы тиіс.

7-бап. Өндіріс және қызмет көрсету саласында
1. Мемлекеттік және мемлекеттік емес өндіріс орындары мекемелерінің іс жүргізу тілі мен ресми құжаттары, көрнекі ақпараттары, мөрлері мен бұрыштама мөрлеріндегі мәтіндері мемлекеттік тілде жүргізіледі.
2. Қазақстан Республикасы аумағындағы қызмет көрсетудің барлық саласында мемлекеттік тіл қолданылуы қамтамасыз етіледі.

8-бап. Атаулар мен көрнекі ақпаратта
1. Қазақстан Республикасының географиялық-топонимикалық атауларының жазылуы тиісті органның нормативтік-құқықтық актілерімен реттеліп, мемлекеттік тілде жазылуға тиіс.
Қазақстан Республикасының географиялық атаулары өзге тілдерде халықаралық стандарттарға сәйкес, орфоэпиялық заңдылықтар бойынша жазылады. Қазақстан Республикасында қолдануға арналған карталар мен топографиялық сызбалар мемлекеттік тілде шығарылады. Елді-мекендердің және республикалық маңызы бар жолдар мен бағдар көрсеткіштері мемлекеттік тілде көрсетіледі, сонымен қатар, басқа да тілдерде жазылуы мүмкін.
2. Қазақстан Республикасындағы көрнекі ақпарат, оның ішінде, жарнама мен хабарландырулар тілі мемлекеттік тілде жүргізілуі тиіс.
3. Қазақстан Республикасының азаматтарының жеке басын куәландыратын құжаттар мемлекеттік тілде толтырылады және азаматтардың аты-жөні, тегі мен әкесінің аты мемлекеттік тілде жазылады.
4. Қазақстан Республикасының аумағында өндірілетін және өзге елдерден импортталатын тауарлардың жазбалары мен заттаңбалары тиісті шет тілімен қатар, мемлекеттік тілде жазылуы тиіс.

9-бап. Халықаралық байланыста
1. Қазақстан Республикасының халықаралық құжаттамалық байланыстары мемлекеттік тілде жүргізіледі. Қажет болған жағдайда, мемлекеттік тілмен қоса, тиісті шет мемлекеттің тілінде жүргізілуі мүмкін.
Қазақстан Республикасының екіжақты халықаралық келісім-шарттары келісуші тараптардың мемлекеттік тілдерінде, ал көпжақты халықаралық келісім-шарттар келісуші тараптардың өзара келісімі бойынша, бекітілген тілде (тілдерде) жүргізіледі.
Қазақстан Республикасы қатысушы болып табылатын халықаралық шарттар мен конвенциялар мемлекеттік тілде таратылады.
ІІІ тарау

Мемлекеттік тілді
Дамыту мен қорғау

10-бап. Уәкілетті органның құзіреті
1. Уәкілетті орган:
- мемлекеттік тілді дамытудың бірегей мемлекеттік саясатын іске асырады және оның ақпараттық, әдістемелік жағын қамтамасыз етеді;
- мемлекеттік тілді қолдану мен дамыту бағдарламасын және өзге де нормативтік-құқықтық актілерді әзірлейді;
- Қазақстан Республикасының жергілікті атқарушы органдарында осы заңның сақталуы мен орындалуын бақылауды жүзеге асырады;
- осы заң талаптарының бұзылуын болдырмау туралы ұсыныстар әзірлейді;
- терминологиялық және ономастикалық комиссиялардың қызметін үйлестіреді.

12-бап. Тілді құқықтық қорғау
1. Мемлекеттік тіл Қазақстан Республикасының қорғауында болады.
2. Қазақстан Республикасының Үкіметі терминологиялық және ономастикалық комиссияларды және қажет болған жағдайда басқа да құрылымдарды құрады.

13-бап. Жауапкершілік
1. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тіл туралы нормативтік-құқықтық актілерінің бұзылуына кінәлі мемлекеттік органдардың, кез келген меншік нысанындағы ұйымдардың бірінші басшылары, сондай-ақ өзге де тұлғалар Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жауапты болады.

ІV тарау

Қорытынды жӘне Өтпелі ережелер

14-бап. Осы Заңның күшіне енуі
1. Қазақстан Республикасының Үкіметіне күнтізбелік __ күн ішінде өзінің нормативтік-құқықтық актілерін осы Заңмен сәйкестендіру тапсырылсын.
2. Осы Заң қол қойылған сәттен күнтізбелік __ күннен кейін күшіне енеді.

© Рақат ЖАҚСЫБАЙ
«Азамат» жастар клубы